Türkiye az toprak elementleri pazarında öne çıkabilir mi?

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

ABD Başkanı Donald Trump’ın Mayıs ayında gerçekleştirdiği Çin ziyaretinde İran savaşı ve gümrük gerilimleri Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ile müzakere listesinin birinci sıralarında yer alsa da iki dev gücün üzerinde en fazla durdukları hususlardan biri ender toprak elementleri (NTE) oldu.

Özellikle çip ve yarı iletken üretimi için hayati ehemmiyet taşıyan ve bu nedenle dijital teknolojiler, pak güç sistemleri ve savunma sanayii açısından stratejik değeri giderek artan ender toprak elementleri, global güç istikrarları açısından “yeni petrol” olarak tanımlanıyor. Çin’in yüzde 70’e yakın hisse ile global üretimi açık orta sırtlandığı NTE piyasasında, son periyotta sürpriz bir oyuncu ortaya çıkmış durumda: Türkiye.

Dünyada 17 çeşit az toprak elementi var

Yer kabuğu içerisinde, milyonda bir ölçüsü tanım eden 0,3 ppm ile 163 ppm ortasında değişen oranlarda bulunan 17 çeşit az toprak elementi bulunuyor. Bilhassa neodimyum (Nd), praseodimyum (Pr) ve disprosyum (Dy) üzere elementler; elektrikli araç motorları, rüzgâr türbinleri, sabit diskler için vazgeçilmez olan kalıcı mıknatısların üretiminde kullanılıyor.

ABD Jeoloji Araştırmalar Kurumu’nun (USGS) 2025 yılı raporuna nazaran, bugüne kadar belirlenmiş olan NTE rezervlerinin global çapta 85 milyon ila 100 milyon ton ortasında olduğu varsayım ediliyor. Bu rezervlerin yüzde 50’ye yakını Çin hudutları içerisinde yer alırken, toplam üretimin de yüzde 69,2’sini Çin tek başına gerçekleştiriyor.

Çin’i yüzde 13’lük hissesi ile ABD ve yüzde 1-7 ortasında hisseleri ile Avusturalya, Myanmar ve Tayland takip ediyor. Son periyotta ise Avrupa’da İsveç, Norveç, Finlandiya ve Polonya bu alanda stratejik maden ve rafineri yatırımlarına sürat vermiş durumda.

Enerji Bakanı: Hedefimiz ilk beşe girmek

Türkiye de son devirde kamu eliyle yaptığı arama çalışmaları ve yatırımlarla NTE pazarında varlık göstermeye çalışıyor. Geçtiğimiz günlerde NTE konusunda açıklamalarda bulunan Güç ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar, nadir toprak elementlerinde dünyada birinci beşe girme gayesi koyduklarını belirtti.

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar (Arşiv fotoğrafı)Fotoğraf: Turkish Ministry of Energy and Natural Resources/Handout/Anadolu/picture alliance

Küresel çapta ender toprak elementlerine erişim konusunda büyük bir gayret olduğuna işaret eden Bakan Bayraktar, Türkiye’nin de Eskişehir, Malatya, Manisa, Isparta ve Burdur’da kıymetli NTE kaynaklarına ulaşmak üzere yatırımlara başladığını kaydetti. Bayraktar, şöyle konuştu:

“Ülkemizi üst lige çıkaracak çok kıymetli projelerimizden bir adedinin pilot tesisini tamamlamış, hizmete açmıştık. Artık endüstriyel tesis üretimine bu sene içinde başlıyoruz. Bu üç tesisimizde yaklaşık 600 milyon dolarlık yatırım olacak ve 1500’e yakın yeni istihdamı Eskişehir’e kazandırmış olacağız. Endüstriyel tesislerin yatırımı 2026 yılı içerisinde başlayacak ve yaklaşık iki yıl içerisinde tam kapasiteyle devreye girmesini hedefliyoruz.”

Çin’den sonraki en büyük rezerv olabilir mi?

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı verilerine göre, Eskişehir’in Beylikova ve Sivrihisar ilçeleri ortasındaki alanda NTE içeren 694 milyon ton cevher bulunuyor. Kelam konusu rezervin Çin’deki 800 milyon tonluk “Bayan Obo” alanından sonra dünyanın en büyük ikinci rezervi olabileceği ihtimali üzerinde duruluyor.

Öyle ki, Enerji Bakanlığı Ekim 2024’te NTE çıkarma ve sürece konusunda bilgi paylaşımı, madencilik teknolojilerinin geliştirilmesi ve ortak yatırımların yapılması için Çin ile “Doğal Kaynaklar ve Madencı̇lı̇k Alanlarında İşbı̇rlı̇ğı̇ne İlı̇şkı̇n Mutabakat Zaptı” imzaladı.

Ancak bugüne kadar Beylikova alanındaki kaynağın ticari olarak çıkarılabilir rezerv olduğunu kanıtlayan jeolojik ve ekonomik çalışmalar tamamlanmış değil. Bu nedenle Türkiye, NTE rezervleri sıralamasına şimdi ismini yazdıramadı.

“NTE için gereken teknolojiye sahip değiliz”

Uzmanlara nazaran, Türkiye’nin NTE arz zincirinde kıymetli bir aktör olmak için yalnızca rezerv madenciliğine değil, bu rezervlerin rafinasyonuna ve son teknolojik esere dönüştürülmesine odaklanması gerekiyor. TMMOB Maden Mühendisleri Odası Başkanı Ayhan Yüksel’e göre, hükümetin açıklamalarına rağmen şimdi Eskişehir bölgesindeki alanlardaki NTE’lerin ne büyüklükte olduğu ve çıkarılıp çıkarılmayacağı aşikâr değil.

“Buna karşın milletlerarası kurumların da ortaya koyduğu bilgiler Türkiye’deki rezervin değerli bir rezerv olduğunu gösteriyor” diyen Ayhan Yüksel, “Yeraltında bulunan bir mineralin maden olup olmaması günün ekonomik şartları ile teknolojik şartlarına bağlıdır. Yani onun bir ekonomik bedeli olması gerekiyor üretildikten sonra. Şu anda bu mevzuda dünyada teknoloji geliştirme bakımında en ileri ülke Çin. Şu anda ne yazık ki Türkiye’de biz bu teknolojiye sahip değiliz” değerlendirmesinde bulunuyor.

Türkiye’nin var olduğu söylenen rezervleri çıkarmak ve ayrıştırarak rafine haline getirmek için ya teknoloji geliştirmesi ya da bu teknolojiyi dışarıdan ithal etmesi gerektiğini kaydeden Yüksel, “Ama biz bunu yapamazsak bunun bize sağlayacağı katma bedel çok düşük olacaktır. Örneğin biz çıkardığımız NTE ile burada mıknatıs yapamıyorsak, mıknatıstan elektrik motoru yapamıyorsak, elektrik motorundan otomobil yapamıyorsak ülkeye kazandıracağı katma paha çok düşük olacaktır” diyor.

“Çin tesir ve denetimini artırıyor”

Uzmanlara nazaran, NTE pazarında Çin’in tesirini kırmak için ABD ve Avrupa Birliği (AB) ülkelerinin önümüzdeki birkaç yılda 10 milyar dolarlık bir yatırım yapması gerekiyor. Türkiye Güç Stratejileri ve Siyasetleri Araştırma Merkezi (TESPAM) Jeostratejik Araştırmalar Enstitüsü Müdürü Doç. Dr. Anıl Çağlar Erkan, ender toprak elementlerinin gelecekte sadece güç kadar stratejik bir öge olmakla kalmayacağını, güç güvenliği kavramını da yine tanımlayan temel değişkenlerden biri haline geleceğini söylüyor.

Çin’deki Bayan Obo alanı, dünyanın en büyük ender toprak elementi rezervine sahipFotoğraf: Xinhua/imago images

Bu stratejik gücün direkt rezerv denetiminden çok, tedarik zinciri hakimiyeti, rafinaj kapasitesi, teknoloji üretimi ve alternatif sistemlerin gelişim suratına bağlı olarak şekilleneceğini kaydeden Erkan, şu görüşleri lisana getiriyor:

“Çin’in yalnızca kendi ülkesinde faaliyet gösteren bir yaklaşım izlemiyor, global ölçekte NTE yatırımları yapıyor. Global ölçekteki tesir ve denetimini artırıyor. Bununla birlikte NTE faaliyetlerinde kullanılan teknikler ve teknoloji bakımından da süratli bir gelişim gösteriyor ve bu yeniliklerin patentini alarak monopol pozisyonuna katkı yapıyor. O denli ki bugün ABD’nin İran probleminde bile Çin’i tam olarak karşısına alamamasının en önemli nedeni NTE faktörü.”

“Küresel yarış kızışıyor”

Bu tablo içerisinde Türkiye’de hükümetten gelen tezli açıklamaların ne kadar hayata geçebileceği merak konusu. Eskişehir-Beylikova alanında Eti Maden tarafından kurulan pilot tesis ile cevher zenginleştirme-saflaştırma protokollerinin de sistematik olarak kazanılması hedefleniyor. Eskişehir- Beylikova alanı, en yüksek tenör ve kaynak potansiyeline sahip alanı temsil ederken, Malatya-Kuluncak alanı da Türkiye’deki başka değerli NTE yataklanmasını oluşturuyor.

İstanbul Nişantaşı Üniversitesi, İktisadi, İdari ve Sosyal Bilimler Fakültesi Memleketler arası İlgiler Kısmı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Çiğdem Üstün, son yıllarda savunma sanayiinde atılım yapan Türkiye’nin NTE pazarında da daha görünür bir oyuncu olabileceğini söylüyor.

Bu tip stratejik ehemmiyete sahip eserlerin üretimi, siyaseten olduğu kadar askeri manada da araçsallaştırılabilir” diyen Prof. Üstün, “Yapay zeka, savunma sanayii ve sürdürülebilir güç üzere stratejik alanlarda kullanılan NTE, hem şirketlerin hem de devletlerin güç kapasitesini belirleyen kritik girdiler haline geldiği için ekonomik rekabet ile jeopolitik rekabet iç içe geçti. Bu da kesintisiz bir global yarış yaratıyor” halinde konuşuyor.