Tıpkı sıcak, farklı hayatlar: Kim serinliyor, kim yanıyor?

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Enerji yoksulluğu uzun yıllar daha çok kış aylarında meskenini gereğince ısıtamayan haneler üzerinden tartışıldı. Fakat iklim krizinin tesirleri bu tartışmaya yeni bir boyut ekliyor. Avrupa’da giderek daha fazla kullanılan “serinleyememe yoksulluğu” (cooling poverty) kavramı, yaz aylarında konutunu inançlı bir sıcaklıkta tutamayan haneleri tanımlıyor.

Avrupa Komisyonu Ortak Araştırma Merkezi’nin (JRC) son raporuna nazaran Avrupa Birliği’nde her dört haneden biri yaz aylarında meskenini gereğince serin tutamıyor. En düşük gelir kümesinde bu oran yüzde 34,8’e, güç faturalarını ödemekte zorlanan hanelerde ise yüzde 47,8’e yükseliyor. Rapora nazaran kışın konutunu gereğince ısıtamayanların yüzde 57,5’i yaz aylarında da serinleyemiyor. Bu bulgular, güç yoksulluğunun artık yalnızca kış aylarına has bir sorun olmadığını ortaya koyuyor.

Türkiye’de ise “serinleyememe yoksulluğu” direkt ölçülmüyor. Fakat Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) hayat şartları, konut ve güç tüketimine ait dataları, yaz aylarında serinleyebilmenin de giderek gelir seviyesi ve konut şartlarıyla irtibatlı hale geldiğine işaret ediyor.

2025 Yaşam Koşulları Araştırması’na nazaran Türkiye’de nüfusun yüzde 19,6’sı meskenini gereğince ısıtamıyor. Medyan gelirin yüzde 60’ının altında kalan en düşük gelir kümesinde ise bu oran yüzde 50,5’e yükseliyor.

Konutların fizikî durumu da bu tabloyu destekliyor. Düşük gelirli hanelerin yüzde 45,9’u çatısı akan, nemli ya da pencere ve doğramaları yıpranmış meskenlerde yaşıyor. Yüzde 44,9’u ise yalıtım sıkıntısıyla karşı karşıya. Yalıtımı yetersiz binalar sadece kışın ısı kaybına sebep olmuyor, yaz aylarında da içeride biriken sıcaklığın dışarı atılmasını zorlaştırarak meskenlerin daha fazla ısınmasına yol açıyor. Datalar, sıcak hava dalgalarının tesirinin sırf sıcaklığa değil, gelir seviyesi ve barınma şartlarına da bağlı olduğunu gösteriyor.

Yazın da güç yoksulluğu

DW Türkçe’ye konuşan Mekanda Adalet Derneği İklim Adaleti Programı Koordinatörü Yağız Eren Abanus, Türkiye’de serinleyememe yoksulluğunun sanılandan daha yaygın olduğunu, fakat sorunun gereğince tartışılmadığını belirtiyor. Abanus’a nazaran bunun en kıymetli sebeplerinden biri, aşırı sıcakların sıhhat üzerindeki tesirlerini nizamlı olarak izleyen data sistemlerinin ve risk altındaki kümelere ulaşacak erken ikaz sistemlerinin bulunmaması. Abanus, bu eksikliklerin serinleyememe yoksulluğunun gerçek boyutunun görünür hale gelmesini de zorlaştırdığını söylüyor:

“Hayatı felç edecek seviyede yaşanan aşırı sıcak devirlerin dışında bu mevzuyu konuşamıyoruz.”

Aşırı sıcaklar bir halk sıhhati sorunu olarak değerlendiriliyorFotoğraf: Didem Mente/Anadolu Agency/IMAGO

Abanus, serinleyememenin konutların yalıtımı, güç verimliliği ve kentlerin iklim krizine hazırlığıyla da direkt alakalı olduğunu söz ediyor. Mekanda Adalet Derneği’nin İstanbul Maltepe’de yürüttüğü çalışmada, görece daha düzgün şartlara sahip bir ilçede bile hanelerin yaklaşık dörtte birinde yalıtım muhtaçlığı tespit edildiğini belirtiyor. Bunun, kışın olduğu üzere yaz aylarında da konutların sağlıklı iç ortam sıcaklığını muhafazasını zorlaştırdığını lisana getiriyor.

Abanus, sıcak hava dalgalarının artık istisnai olaylar olmaktan çıktığını, buna rağmen güç siyasetleri ve toplumsal takviye düzeneklerinin bu yeni tabloya ahenk sağlayamadığını vurguluyor.

Serinlemek için harcanan güç sebep bu kadar düşük?

TÜİK’in Hanehalkı Nihai Enerji Tüketimi İstatistikleri de dikkat cazibeli bir tablo ortaya koyuyor. Türkiye’de hanelerde tüketilen kesin gücün büyük kısmı alan ısıtmasına ayrılırken alan soğutmasının toplam tüketimdeki hissesi sırf yüzde 0,9 seviyesinde kalıyor.

İlk bakışta bu tablo Türkiye’de soğutma gereksiniminin hudutlu olduğu izlenimi yaratabilir. Fakat Abanus’a nazaran bunu sırf güç tüketimi üzerinden okumak mümkün değil. Derneğin İstanbul Şişli’de yürüttüğü yurttaş bilimi araştırması, kliması olan birçok hanenin yüksek elektrik faturaları, sıhhat dertleri ya da klimayı lüks görmesi sebebiyle aygıtını sistemli kullanmadığını gösteriyor. Birçok hane ise serinlemek için klima yerine daha düşük maliyetli olan vantilatöre yöneliyor.

Bu tablo hane bütçelerine de yansıyor. TÜİK bilgilerine nazaran en düşük gelir kümesinde toplam tüketim harcamalarının yüzde 45,4’ü konut ve kiraya, yüzde 30’u ise besine gidiyor. Öbür bir tabirle bütçenin yaklaşık dörtte üçü iki temel gereksinime ayrılıyor. Mobilya, mesken aletleri ve mesken bakım hizmetlerine ayrılan hisse ise sadece yüzde 3,3’te kalıyor. Bu türlü bir harcama yapısında klima satın almak ya da yaz boyunca tertipli çalıştırabilmek birçok hane için erişilebilir olmaktan çıkıyor.

Ev içi sıcaklık ölçümlerinde klimalı ve klimasız konutlar arasında beklenenden daha düşük sıcaklık farkı tespit ettiklerini aktaran Abanus, bunun birçok hanenin ekonomik sebeplerle klimasını sistemli kullanamadığını gösterdiğini belirtiyor. Derneğin araştırmalarında aşırı sıcak günlerde kütüphane, işyeri ve öteki klimalı ortak alanlarda serinlemeye çalıştığını da aktarıyor.

İstatistikler, Türkiye’de serinlemek için harcanan gücün düşük olduğunu gösteriyorFotoğraf: Manuel Kamuf/imageBROKER/picture alliance

“Türkiye’de toplum bu problemden gündelik hayatında kelam etse de bunu güç yoksulluğu ya da iklim siyasetleriyle ilişkilendirmiyor” diyen Abanus, aşırı sıcaklarla baş etmek için farklı sistemler geliştirildiğini de belirtiyor. Kıyafetleri kısa mühlet buzdolabında bekletmek, uyumadan evvel çarşafları yavaşça nemlendirmek ya da vantilatör ve buz kullanarak serinlik sağlamaya çalışmak bunlardan kimileri. Lakin Abanus’a nazaran aşırı sıcak devirlerinde yalnız yaşayan yaşlılar ve başka kırılgan kümelerle dayanışmayı güçlendirmek de en az ferdî tedbirler kadar kıymetli.

Serinleyememek sebep bir halk sıhhati sorunu?

Aşırı sıcakların tesiri ömür konforuyla hudutlu değil. Uzmanlara nazaran gece saatlerinde konutların gereğince serinleyememesi, bedenin gün boyunca maruz kaldığı ısı yükünü atmasını zorlaştırıyor. Bu durum sırf sıcak çarpması riskini artırmıyor; kalp-damar, teneffüs ve böbrek hastalıkları üzere kronik rahatsızlıkları da ağırlaştırabiliyor.

DW Türkçe’ye konuşan Halk sıhhati uzmanı Prof. Dr. Gamze Varol’a nazaran bilhassa gece sıcaklıklarının yüksek seyretmesi, uyku kalitesini bozuyor, fizyolojik güzelleşme süreçlerini aksatıyor ve birkaç gün süren sıcak hava dalgalarında sıhhat riskini artırıyor. Bu sebeple gündüz maruz kalınan sıcaklık kadar, gece meskenlerin ne kadar serinleyebildiği de değer taşıyor.

Varol, aşırı sıcakların sıhhat üzerindeki tesirinin mevcut eşitsizlikleri daha da derinleştirdiğini vurguluyor. Yaşlılar, bebekler ve küçük çocuklar, hamileler, kalp, akciğer, böbrek hastalıkları ya da diyabeti bulunan şahıslar ile engellilerin daha kırılgan kümeler arasında yer aldığını belirtiyor. Bunun yanı sıra yalnız yaşayan yaşlılar, çatı katlarında yahut yalıtımı yetersiz konutlarda yaşayanlar ile ekonomik sebeplerle gereğince serinleyemeyen şahısların de daha yüksek sıhhat riskiyle karşı karşıya olduğunu tabir ediyor:

“İklim değişikliği herkesi etkilese de herkes birebir ölçüde korunamamaktadır.”

Sosyal takviye mekanizmaları

Varol’a nazaran sıcaklığın sıhhat üzerindeki tesiri sadece yaşanılan konutla sonlu değil. Açık alanda çalışanlar ya da gün boyunca kâfi termal konfora sahip olmayan ortamlarda bulunan bireyler, gece saatlerinde de gereğince serinleyemediklerinde biriken ısı yükü sebebiyle daha yüksek risk altına giriyor. Bu sebeple aşırı sıcaklar yalnızca çevresel değil, tıpkı vakitte mevcut sıhhat ve toplumsal eşitsizlikleri görünür hale getiren kıymetli bir halk sıhhati sorunu niteliği taşıyor.

Kişisel tedbirlerin de değerli olduğuna işaret eden Varol, günün en sıcak saatlerinde fizikî aktivitenin sonlandırılması, kâfi sıvı tüketilmesi, konutlarda gündüz perde ve panjurların kapalı tutulması, sabah erken ve gece saatlerinde doğal havalandırma yapılması üzere tedbirlerin sıhhat riskini azaltabileceğini belirtiyor.

Öte yandan düşük gelirli hanelerin serinleme imkanlarına erişiminin sonlu olduğuna dikkat çeken Varol, aşırı sıcaklara ahengin yalnızca bireylerin sorumluluğuna bırakılamayacağını söz ediyor. Belediyelerin serinleme merkezleri oluşturması, gölgelendirilmiş kamusal alanları artırması, fiyatsız içme suyuna erişimi kolaylaştırması ve risk kümelerine yönelik toplumsal takviye düzeneklerini güçlendirmesi gerektiğini vurguluyor.

Uzmanlar kamusal alanlarda tedbirler alınması gerektiği konusunda uyarıyorFotoğraf: Martin Meissner/AP Photo/picture alliance

Varol’a nazaran hedef sırf insanların serinleyebilmesini sağlamak değil, daha az sıcaklığa maruz kalacağı sağlıklı ömür etrafları oluşturmak:

“İnsanları serinletmek kadar kentleri serinletmek de bir halk sıhhati sorumluluğudur.”

Aynı kentte herkes tıpkı sıcağı yaşamıyor

DW Türkçe’ye konuşan kent plancısı Ceyhan Çılğın’a nazaran ise serinleyememe sorunu, yaşanılan mahallenin özellikleriyle de yakından alakalı. Son yıllarda yapılan araştırmaların kent içindeki sıcaklık farklarını açık biçimde ortaya koyduğunu belirten Çılğın, “Dolayısıyla kent tek bir sıcaklık kıymetiyle karşı karşıya değil” diyor.

Çılğın’a nazaran yoğun betonlaşma, geçirimsiz asfalt yüzeyler, yeşil alan kaybı ve plansız yapılaşma sebebiyle kentler gündüz daha fazla ısınıyor, gece ise gereğince serinleyemiyor. Lakin bu durum kentin her bölgesini birebir formda etkilemiyor. Planlı yapılaşmış, hava koridorları ve yeşil alanları bulunan mahallelerle, sıkışık yapılaşmanın hakim olduğu fakir mahalleler arasında besbelli sıcaklık farkları oluşuyor.

İstanbul örneğini veren Çılğın, Gaziosmanpaşa, Bayrampaşa, Esenler, Güngören, Bağcılar ve Bahçelievler’in kentsel ısı adasının en yoğun hissedildiği ilçeler arasında yer aldığını belirtiyor. Bu ilçelerin tıpkı vakitte yeşil alanların hudutlu olduğu, plansız yapılaşmanın yaygınlaştığı ve düşük gelir kümelerinin yoğun yaşadığı bölgeler olduğuna dikkat çekiyor. Çılğın’a nazaran planlı mahallelerde yüksek sıcaklık daha çok ömür konforunu azaltırken, fakir mahallelerde çocuklar, yaşlılar ve kronik hastalığı bulunan şahıslar için direkt hayatı tehdit eden sonuçlar doğurabiliyor.

Kentsel ısı adaları

Çılğın, Türkiye’de mahallî idarelerin son yıllarda kentsel ısı adasını daha fazla tartışmaya başladığını, fakat bunun şimdi bütüncül bir kent siyasetine dönüşmediğini söz ediyor. Kuzey Ormanları, Sazlıdere Havzası başta olmak üzere su havzaları ve öteki doğal alanların yapılaşmaya açılması, parsel bazlı yoğunluk artışları ve mevcut kentsel dönüşüm uygulamalarının da ısı adası tesirini artırdığını söyleyen Çılğın, sorunun sırf iklim kriziyle değil, uzun yıllardır uygulanan rant odaklı kentleşme siyasetleriyle da kontaklı olduğunu vurguluyor:

“Kentlerin bütüncül olarak kentlilerin taleplerine nazaran planlandığı, kentsel adaleti temel alan, insan onuruna yaraşır ve doğal çevreyi gözetir bir halde kurgulandığı bir durumda ‘serinleyebilme hakkı’ diye bir haktan kelam etmemize gerek kalmazdı.”

Çılğın’a nazaran kentlerin iklim krizine ahenk sağlayabilmesi için serinleme merkezlerinin yanı sıra açık ve yeşil alanların artırılması, geçirgen yüzeylerin korunması, hava koridorlarının gözetilmesi ve iklime hassas planlama anlayışının benimsenmesi gerekiyor.

Politika da değişmek zorunda

CHP Cumhurbaşkanlığı Aday Ofisi Sağlık Politika Kurulu Başkanı Prof. Dr. Kayıhan Pala da Türkiye’nin Akdeniz Havzası’nda yer alması sebebiyle sıcak hava dalgalarına karşı ulusal ve lokal seviyede hareket planlarının hazırlanması, Meteoroloji ile entegre erken ikaz sistemlerinin kurulması, risk kümelerinin izlenmesi gerektiğini söz ederek yetkilileri vazifeye çağırdı.

“Risk, yalnızca termometrenin kaç dereceyi gösterdiğiyle değil; o sıcaklığın hangi toplumsal sınıfa, hangi barınma kalitesine ve hangi yalnızlık seviyesine çarptığıyla direkt bağlıdır.”