Sıcak hava dalgalarında sebep daha çok bayanlar ölüyor?

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Avrupa’da son devirde yaşanan sıcak hava dalgalarında dikkat çekilen bir tablo var: Kadınlar erkeklerden daha fazla hayatını kaybediyor. 35 ülkenin mevt datalarından yararlanan bir araştırma, Avrupa’da sıcaklık rekorlarının kırıldığı 2022 yazında sıcağa bağlı bayan ölümlerinin erkeklerden yüzde 56 daha fazla olduğunu ortaya koydu.

Robert Koch Enstitüsü’ne nazaran, Temmuz ortasına kadar sıcağa bağlı yaklaşık 9 bin 800 mevtin kaydedildiği ve 2016’dan bu yana en ölümcül sıcak mevsimin yaşandığı Almanya’da da bilgiler bilhassa bu genel ortalamayla benzerlik gösteriyor.

Hormonlar sıcak hava dalgalarını bayanlar için daha tehlikeli mi kılıyor?

Son devirdeki birtakım haberlerde, “kadın vücudunun aşırı sıcağa daha dayanıksız olduğu” yönündeki hormonal açıklamalar öne çıkarıldı. Buna nazaran bayanlar daha az terliyor, bedenlerinde daha fazla yağ taşıyor ve progesteron beden çekirdek sıcaklığını yükseltiyor.

Ancak sıcağın insan bedeni üzerindeki tesirini araştıran bilim insanları, bunun büyük ölçüde yanlış olduğunu belirtiyor. Helmholtz Münih Epidemiyoloji Enstitüsü Müdür Yardımcısı ve etraf epidemiyoloğu Alexandra Schneider şöyle diyor:

“Araştırmalar, genel olarak bayanların sıcağa karşı erkeklerden sadece biraz daha hassas olduğunu gösteriyor. Bu sahiden çok güçlü bir işaret değil.”

Diğer yandan her iki cins arasında küçük birtakım farklıların var olduğu da gerçek. Kadınların terleme oranı daha düşük, beden büyüklüklerine oranla cilt yüzeyleri daha az ve yağ dağılımları ısı düzenlemesini etkiliyor. Hormonlar da rol oynuyor, fakat bu tesir hayatın her periyodunda birebir seviyede değil.

Schneider bilhassa bir kümeye dikkat çekiyor: Kalp-damar hastalıkları riskinin arttığı menopoz sonrası devirdeki bayanlar. Schneider’e nazaran mevcut kalp hastalığı bulunan yaşlı bayanlar muhtemelen en yüksek risk kümesinde yer alıyor.

Ancak Schneider bu durumlarda bile sıcak hava dalgalarında bayanlar arasında görülen ek ölümlerin temel sebebinin biyoloji olduğunu düşünmüyor. Schneider şöyle diyor:

“Kadınların yaşadığı şartlar ve içinde bulunduğu toplumsal etraf, sadece hormonal durumdaki farklılıklardan muhtemelen çok daha büyük bir risk oluşturuyor.”

Hormonlar beden ısısının düzenlenmesinde rol oynayabiliyor fakat bu tek başına kâfi neden değilFotoğraf: Matias Basualdo/ZUMA/picture alliance

Biyolojik fark değil, araştırma eksikliği

Kanada’daki Brock Üniversitesi’nde insan hareket bilimleri profesörü olan ve insanların aşırı etraf şartlarına verdiği reaksiyonları araştıran Toby Mündel, bayanların sıcak hava dalgalarında ölme ihtimalinin daha yüksek olduğu savının gerçek bir biyolojik temeli bulunup bulunmadığı sorulduğunda, bu tesirin “abartıldığını” söylüyor.

Mündel’e nazaran bir kişinin sıcak hava dalgasıyla nasıl başa çıktığını en fazla belirleyen etkenler yaş, beden büyüklüğü, fizikî kondisyon ve alışılmış hareketlilik seviyesi. Biyolojik cinsiyet ise bunların arasında yer almıyor.

Terleme buna bir örnek. Kadınlar daha az terlese de bu onları daha savunmasız hâle getirmiyor. Zira bedenleri diğer bir yolla bunu telafi ediyor. Mündel şöyle diyor:

“Kadınlar cilde kan akışını, yani damar genişlemesini erkeklerden çok daha uygun sağlıyor. Bu, kan damarlarının daha verimli biçimde genişlediği ve ısının bedenden uzaklaşabileceği yüzeye daha kolay taşındığı manasına geliyor.”

Mündel’e nazaran, birçok kişinin tehlikeli olduğunu düşündüğü hamilelik de buna öbür bir örnek:

“Hamilelik ilerledikçe bayan sıcağa karşı aslında daha güçlü hâle geliyor. Fizyoloji ile ömür şartları arasında net bir ayrım kelam konusu. Gebe bayanların aşırı sıcakta, ağır ve açık hava işlerinde çalıştırılmaması için haklı münasebetler var. Fakat bunun sebebi, vücutlarının sıcağa dayanıksız olması değil.”

Hamilelik, sıcakla ilgili risklerin tek başına biyolojik bir açıklaması değilFotoğraf: Fleig/imago images/Eibner

Veriler sebep aksini gösteriyor?

Mündel’in yaklaşımı, kısmen hangi dataların ölçüldüğüne dayanıyor. Araştırmalar birçok vakit hastane ve acil servis müracaatlarını sayıyor. Kadınların tıbbi yardım arama ihtimali ise erkeklerden çok daha yüksek. Mündel şöyle diyor:

“Bu fizyolojik bir durum değil. Hakikaten daha mı fazla zorlanıyorlar, yoksa sadece daha erken mi yardım istiyorlar?”

Mündel, bütün bunların temelinde bir araştırma eksikliğinin bulunduğunu vurguluyor:

“Erkekler hakkında yaklaşık yüz kat daha fazla bilgi ve delilimiz var. Kadınlar hakkında ise neredeyse hiçbir şey yok. Bu, kedilerle köpekleri karşılaştırmak üzere.”

Almanya’dan gelen sayılar da birebir yönde işaret veriyor. Robert Koch Enstitüsü, bayanlar arasındaki vefat sayısının daha yüksek olmasını, en ileri yaş kümelerinde bayanların nüfus içindeki hissesinin daha fazla olmasıyla açıklıyor. Enstitünün varsayımları, her 100 bin kişi başına düşen mevt sayısını da gösteriyor. Bu ölçüte nazaran tablo aksine dönüyor.

Bu yaz ileri yaş kümelerinin tamamında erkeklerin mevt oranı bayanlardan daha yüksek. Öbür bir tabirle sıcak hava dalgalarında daha fazla bayanın ölmesinin sebebi, çok ileri yaşa ulaşmış bayanların sayısının daha fazla olması.

Sıcaklığa bağlı datalar birinci bakışta bayanların daha fazla etkilendiğini düşündürse de araştırmacılara nazaran bu tabloyu yaş dağılımı, sıhhat yardımına müracaat ve ölçüm usulleri de belirliyorFotoğraf: Aaron Favila/AP/dpa

Kadınlar için asıl risk biyolojik özellikler değil

Fark fizyolojik değilse nereden kaynaklanıyor?

Londra Üniversitesi Royal Holloway’de araştırmacı olan Laurie Parsons; sıcaklık geriliminin inşaat, dokumacılık fabrikaları, tarım, sürücülük ve sokak satıcılığı üzere alanlarda global iktisat içinde nasıl yayıldığını araştırıyor.

Parsons’a nazaran bayanlar, genel olarak çalışma müddetlerinin erkeklerden yüzde 30 ila 50 daha fazlasını sıcaklık gerilimi sonlarının üzerinde geçiriyor. Birebir işi yapan bayanlarla erkeklerin karşılaştırıldığı inşaat dalında bu oran yaklaşık yüzde 50’ye çıkıyor.

Parsons, bunun sebeplerinin yapısal olduğunu savunuyor:

“Kadınlar tıpkı iş için birçok vakit daha fazla kıyafet giyiyor. Erkekler mola isteme konusunda daha özgüvenli davranıyor. Erkeklerin yaptığı iş fizikî açıdan açıkça ağır olduğunda, sıcaklık riski olarak kabul ediliyor ve dinlenme hakkı tanınıyor. Kadınların işi ise daha kesintisiz sürüyor, dışarıdan bakıldığında daha az yorucu görünüyor ve bu sebeple tıpkı rahatlama sağlanmıyor.”

Parsons bunu uçak kazası ile asbeste maruz kalma arasındaki farka benzetiyor. Biri ani ve görünür bir felaket, başkası ise kolay kolay gözden kaçan, yavaş ve daima bir ziyan:

“Erkeklerin maruz kaldığı sıcaklık gerilimi daha yüksek ve besbelli zirve noktaları gösteriyor. Fizikî zorlanmanın görece görünür olduğu bu anlara müdahale edilebiliyor. Kadınların sıcaklık gerilimi ise daima var, fakat çalışma günü içinde birebir bariz doruklar görülmediği için çok daha az fark ediliyor.”

Açık havada ve direkt güneş altında çalışanlar, bayan yahut erkek fark etmeksizin sıcak hava dalgalarında daha büyük risk altındaFotoğraf: IMAGO/Sven Simon

Parsons’a nazaran vardiya sona erdiğinde de eşitsizlik devam ediyor. Erkekler dinlenirken bayanlar yemek yapıyor, temizlikle ve çocuk bakımıyla ilgileniyor.

Sıcaklık fiyatları de azaltıyor. Parsons, en kolay ölçüm yapılabilen dokumacılık kesiminde sıcaklık gerilimine maruz kalan çalışanların yaklaşık yüzde 30 daha az üretken olduğunu söylüyor.

Kayıtlı işlerde çalışanlar, günün en sıcak saatlerinde daha uzun müddet çalışarak bu kaybı telafi etmeye çalışıyor. Parsons bunu sıhhat şartlarının kötüleştiği ve üretimin azaldığı “kısır döngü” olarak tanımlıyor. Özgür çalışanların ise bu türlü bir garantisi bulunmuyor. Onlar açısından sıcaklık gerilimi direkt daha az gelir manasına geliyor. Bunun tesiri vakitle ailenin tamamına yayılıyor.

Parsons’a nazaran, çıkış noktasındaki varsayım kusurlu:

“Sıcaklık gerilimi, atmosferik bir şart değildir. Belli atmosfer şartları içinde ortaya çıkan toplumsal bir durumdur.”