Böbrekten beyne: İklim krizi sıhhati nasıl etkiliyor?

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Kasım ayında Antalya’da düzenlenecek COP31 Birleşmiş Milletler İklim Tepesi öncesinde iklim krizinin sıhhat üzerindeki tesirleri giderek daha fazla tartışılıyor. Bu yıl bilhassa çok hava olaylarına yol açacağı varsayım edilen “Süper El Nino” da çok sıcakların mümkün tesirleri konusunda tasa yaratıyor.

Bonn’da devam eden orta iklim müzakereleri sırasında Pak Hava Hakkı Platformu’nun (THHP) öncülüğünde 74 sıhhat, etraf, iklim ve hak örgütü de geçen hafta sıhhatin iklim siyasetlerinin merkezine yerleştirilmesi davetinde bulundu.

Bu davet sadece sıhhat sistemlerinin iklim değişikliğine hazırlanmasına ait değil. Uzmanlara nazaran sorun çok daha temel: İklim değişikliği insan bedenini şimdiden etkiliyor.

İklim krizi sebebiyle dünyada artan ölümler 

Dünya Sıhhat Örgütü (DSÖ), iklim değişikliğini 21’inci yüzyılın en büyük sıhhat tehditlerinden biri olarak tanımlıyor. Örgüt, 2030 ile 2050 yılları ortasında iklim değişikliğine bağlı olarak her yıl yaklaşık 250 bin ek mevtin meydana geleceğini öngörüyor. Bu ölümlerin değerli kısmının sıcaklık maruziyeti, yetersiz beslenme, çocukluk çağı ishalleri ve sıtma üzere vektör kaynaklı hastalıklarla bağlı olması bekleniyor.

Lancet Countdown’ın 2025 raporuna nazaran ise 2022 yılında fosil yakıt kullanımından kaynaklanan dış ortam hava kirliliğine atfedilen 2,52 milyon vefat gerçekleşti. 2024 yılında sadece orman yangını dumanından kaynaklanan PM2,5 kirliliğiyle bağlı varsayımı mevt sayısı ise 154 bine ulaştı. Tıpkı yıl yüksek sıcaklıklar nedeniyle dünya genelinde 639 milyar potansiyel çalışma saati kaybedildi.

DW Türkçe’ye konuşan THHP Koordinatörü Deniz Gümüşel, bu bilgilerin iklim krizinin artık geleceğe ait bir tehdit olarak görülemeyeceğini belirtiyor:

“Bu bilgiler, iklim krizinin sadece gelecekteki bir risk değil, bugün can alan, geçim kaynaklarını etkileyen ve sıhhat sistemleri üzerindeki yükü artıran bir halk sıhhati krizi olduğunu gösteriyor.”

El Nino sıcak hava dalgasının Türkiye’yi de etkilemesi bekleniyor Fotoğraf: Didem Mente/Anadolu Agency/IMAGO

Gümüşel’e nazaran çok sıcaklar, hava kirliliği, yangın dumanı, su ve besin güvencesizliği, bulaşıcı hastalık risklerindeki değişimler, afetler ve ruh sıhhati üzerindeki tesirler bugün öne çıkan esas sıhhat tehditleri ortasında yer alıyor.

Çocuklar, yaşlılar, kronik hastalığı olanlar, gebeler, açık havada çalışanlar ve fakir topluluklar ise bu tesirlerden daha ağır biçimde etkileniyor.

Avrupa genelinde yapılan çalışmalar da sıcaklığın direkt mevt riski yarattığını gösteriyor. Nature Medicine’da yayımlanan araştırmaya nazaran 2022 yazında Avrupa’da sıcaklığa atfedilen yaklaşık 61 bin vefat hesaplandı. Araştırmada Türkiye için hesaplanan sayı yaklaşık 4 bin 300 olarak varsayım edildi.

Bonn’da devam eden iklim müzakereleri ve COP31 hazırlıkları sürerken BMJ’de (British Medical Journal) yayımlanan şimdiki değerlendirmeler de iklim değişikliğinin birebir vakitte sıhhat sistemlerini zorlayan bir halk sıhhati krizi haline geldiğine dikkat çekiyor.

İnsan bedeni iklim krizinden nasıl etkileniyor?

DW Türkçe’ye konuşan Türk Tabipleri Birliği Halk Sağlığı Kolu Yürütme Kurulu Lideri Dr. Nasır Nesanır da iklim krizinin artık sırf çevreyi değil, insan fizyolojisini de direkt etkileyen sistemik bir sıhhat sorunu haline geldiğini söylüyor:

“İklim krizi bir etraf sorunu değil, akut bir sıhhat acil durumudur.”

Dr. Nesanır, aşırı sıcaklarla hava kirliliğinin birebir devirde ortaya çıkmasının sıhhat açısından ölümcül sonuçlar doğurabildiğini belirtiyor. Yüksek sıcaklıkların atmosferdeki kirleticilerin kimyasal dönüşümünü hızlandırarak yer düzeyindeki ozon ve ince partikül husus yoğunluğunu artırdığını, yangın dumanı ve kuraklığa bağlı toz taşınımının da bu yükü ağırlaştırdığını kaydediyor.

Nesanır’a nazaran sıcaklık nedeniyle zati baskı altında olan teneffüs sistemi, ağır kirletici maruziyetiyle karşılaştığında astım ve KOAH atakları, teneffüs yetmezlikleri ve akciğer enfeksiyonlarında önemli artışlar görülebiliyor. Akciğerlerde başlayan ağır enflamasyon sadece teneffüs sistemini değil kalp ve damar sistemini de etkiliyor.

Nesanır bu tabloyu “kusursuz fırtına” olarak tanımlıyor. Çok sıcakların ve hava kirliliğinin birleşmesiyle ortaya çıkan sıhhat yükünün, her iki riskin tek başına yaratabileceği tesirlerin ötesine geçtiğini vurguluyor. Nesanır’a nazaran bu birleşik tesir, sıcaklığın tek başına yaratabileceğinden daha yüksek mevt riskleri doğurabiliyor.

Aşırı sıcakların tesiri bununla da hudutlu değil. Nesanır’a nazaran beden sıcaklığındaki her artış kalbin iş yükünü yükseltiyor. Bedenin ısıyı uzaklaştırabilmek için daha fazla kanı deri yüzeyine yönlendirmesi ve ağır terlemeyle birlikte sıvı kaybının artması deveran sistemi üzerinde önemli baskı yaratıyor. Bunun sonucunda kalp krizleri, ritim bozuklukları ve kalp yetmezliği ataklarında artış görülebiliyor. Ağır sıvı kaybı ve damar içi hacimdeki azalma, bilhassa kırılgan kümelerde sirkülasyon sistemi üzerinde daha ağır sonuçlara yol açabiliyor.

Böbreklerden beyne uzanan etkiler

Nesanır, sıcaklığa bağlı sıvı kayıplarının akut böbrek hasarı ve böbrek taşı oluşumunu artırdığını belirtiyor. Lakin dikkat çektiği asıl nokta, son yıllarda literatürde “geleneksel olmayan kronik böbrek hastalığı” olarak tanımlanan yeni olaylar.

Özellikle tarım ve inşaat çalışanları üzere açık havada çalışan bireylerde, diyabet yahut hipertansiyon üzere klasik risk faktörleri olmadan gelişen kronik böbrek hastalıklarının sıcaklık gerilimi ve tekrarlayan dehidrasyonla ilişkilendirildiğini söylüyor. Nesanır’a nazaran bu durum bilhassa açık havada çalışan işçiler açısından büyüyen bir halk sıhhati sorunu oluşturuyor.

İklim değişiminin yol açtığı sıhhat problemleri halk sıhhatini tehdit ediyor Fotoğraf: Didem Mente/Anadolu Agency/IMAGO

İklim krizinin tesirleri hudut sistemi üzerinde de hissediliyor. Nesanır, çok sıcakların bilişsel fonksiyonlarda bozulma, dikkat dağınıklığı ve iş kazalarında artışa yol açabildiğini belirtiyor. Kanın pıhtılaşma eğilimindeki değişikliklerin ise hem iskemik hem de hemorajik inme riskini artırabildiğini söz ediyor.

Ruh sıhhati da iklim krizinden etkilenen alanlardan biri. Nesanır’a nazaran yüksek gece sıcaklıkları uyku kalitesini bozuyor, bu durum ruhsal dayanıklılığı zayıflatıyor. Artan termal gerilimin anksiyete seviyelerini yükseltebildiğini, psikiyatrik acil müracaatlarında artışla ilişkilendirildiğini söylüyor. Şizofreni ve bipolar bozukluk ataklarının yanı sıra birtakım çalışmalarda intihar oranlarıyla alaka saptandığına dikkat çekiyor.

Sıcaklık ve sıvı kayıpları metabolik hastalıkları da etkiliyor. Nesanır, gerilim hormonlarının artmasının kan şekeri denetimini zorlaştırdığını, bilhassa diyabet hastalarında önemli metabolik sıkıntılara yol açabildiğini belirtiyor. Bilhassa insülin üzere deri altı uygulanan ilaçların emilim suratının değişebildiğini ve bu durumun tedavi süreçlerini güçleştirebildiğini söz ediyor.

Dr. Nesanır, iklim krizinin tesirlerinin toplumun tüm kısımlarına eşit dağılmadığını da vurguluyor. Bebekler, yaşlılar, hamileler, kronik hastalığı bulunanlar ve sosyoekonomik açıdan dezavantajlı kümelerin çok sıcaklıklar ve iklim kaynaklı sıhhat risklerinden daha fazla etkilendiğini belirtiyor.

Türkiye neden daha kırılgan?

Bilim insanları Akdeniz Havzası’nı iklim değişikliğinin tesirlerine karşı en kırılgan bölgelerden biri olarak kıymetlendiriyor. Türkiye de bu bölgenin içinde yer alıyor.

Lancet Countdown’ın Türkiye siyaset öncelikleri raporuna nazaran 2024 yılında sıcaklık nedeniyle yaklaşık 642,9 milyon iş gücü saati kaybedildi. Bu kayıpların yüzde 53’ü tarım kesiminde gerçekleşti. Türkiye birebir devirde yılda ortalama 74 gün yüksek orman yangını riskiyle karşı karşıya kaldı. Ülke topraklarının yüzde 86’sı ise her yıl en az bir ay boyunca çok kuraklık yaşadı.

Gümüşel’e nazaran sıcak hava dalgaları, kuraklık, orman yangınları, hava kirliliği, su gerilimi, ziraî üretim üzerindeki baskılar ve kentlerdeki ısı adası tesiri Türkiye açısından öne çıkan esas riskler ortasında.

Mardin, Mazıdağı Fotoğraf: Mustafa Kilic/Anadolu Agency/IMAGO

“Bir yandan sıcaklıklar artıyor, bir yandan hava kirliliği devam ediyor, bir yandan yangınlar ve kuraklıklar şiddetleniyor.”

Gümüşel, sıhhat sistemlerinin bu çoklu baskılara hazırlıklı olmak zorunda olduğunu fakat sırf sıhhat hizmetlerini güçlendirmenin kâfi olmayacağını söylüyor. Gümüşel’e nazaran bu yükü ortaya çıkaran temel nedenlerin de değiştirilmesi gerekiyor.

Hava kirliliği ve fosil yakıtlar

Temiz Hava Hakkı Platformu’nun 2025 Kara Raporu’na nazaran Türkiye’de Dünya Sıhhat Örgütü’nün hava kalitesi kılavuz kıymetlerini karşılayan vilayet bulunmadığı üzere nüfusun tamamı kirli hava soluyor.

Gümüşel’e nazaran bilhassa kömürlü termik santraller, ağır trafik ve sanayi kaynaklı emisyonlar iklim kriziyle birleşerek halk sıhhati üzerindeki yükü ağırlaştırıyor.

“Fosil yakıtlar sırf iklim krizinin ana nedeni değildir. Tıpkı vakitte yarattıkları hava, su ve toprak kirliliği yoluyla çok büyük bir halk sıhhati yüküne de neden oluyorlar.”

Bu nedenle THHP ve davete dayanak veren kuruluşlar fosil yakıtların “sağlığa ziyanlı ürünler” olarak tanınmasını istiyor. Gümüşel, sıhhati merkeze alan bir COP31 gündeminin fosil yakıtlardan adil ve planlı çıkışı da içermesi gerektiğini savunuyor.

Sağlık tesirleri sırf güç siyasetleriyle hudutlu değil. Gümüşel, atık idaresindeki yanlış uygulamaların da metan emisyonları, hava kirliliği, su ve toprak kirliliği ile enfeksiyon risklerini artırabildiğine dikkat çekiyor. Atık azaltımı, geri dönüşüm, kompostlama ve inançlı atık idaresi uygulamalarının ise hem iklim hem de sıhhat açısından değerli kazanımlar sağlayabileceğini belirtiyor.

Yeni salgın riskleri ortaya çıkıyor

İklim değişikliği enfeksiyon hastalıklarının yayılımını da değiştiriyor.

Halk Sıhhati Uzmanı Dr. Nasır Nesanır’a göre daha sıcak geçen kışlar ve değişen iklim şartları sivrisinek, kene ve tatarcık üzere hastalık taşıyıcılarının hayat alanlarını genişletiyor.

Bu durum sadece mevcut riskleri artırmakla kalmıyor, daha evvel muhakkak bölgelerle sonlu görülen birtakım enfeksiyonların yeni coğrafyalara yayılmasına da yer hazırlıyor.

Nesanır; Batı Nil virüsü, dang humması, Zika, Chikungunya ve leishmaniasis (Şark Çıbanı) üzere hastalıkların iklim değişikliğine bağlı olarak daha geniş alanlarda görülme riski taşıdığına dikkat çekiyor.

COP31 neyi değiştirebilir?

Gümüşel, COP31 Başkanlığı’nın sıhhati Hareket Gündemi’ne bağımsız bir başlık olarak dahil etmesini değerli bir gelişme olarak pahalandırıyor. Zira birinci taslakta sıhhat başlığı yer almıyordu, sonradan eklendi ve bunda milletlerarası sıhhat örgütlerinin davetleri tesirli oldu.

Ancak Gümüşel, Bonn’da konuşan COP31 Aday Başkanı Murat Kurum’un konuşmasında sıhhate değinmediğine dikkat çekiyor. Kurum’un elektrifikasyon ve yenilenebilir gücün düşen maliyetlerinden kelam ettiğini lakin sıhhat tesirlerinin gereğince görünür olmadığını belirtiyor.

“Sağlık sırf ‘sağlık sistemlerinin iklim değişikliğine uyumu’ başlığına sıkıştırılmamalı; tüm iklim kararlarının ana belirleyicisi haline gelmeli.”

THHP’nin talepleri ortasında ülkelerin Ulusal Katkı Beyanları’na sıhhat göstergelerinin eklenmesi de bulunuyor. Hava kalitesi, erken vefatlar, hastalık yükü, sıcaklığa bağlı sıhhat riskleri ve kırılgan kümelerin korunmasına ait göstergelerin iklim siyasetlerinin ayrılmaz kesimi haline gelmesi gerektiği savunuluyor.

Gümüşel ayrıyeten fosil yakıtların yakılmasıyla ortaya çıkan PM2,5 kirleticisi için Türkiye’de hâlâ ulusal hudut paha bulunmadığını hatırlatıyor. Bu kirleticinin nizamlı ve şeffaf biçimde izlenmesi ile etraf mevzuatında bağlayıcı hudutların oluşturulmasının acil gereksinimler ortasında yer aldığını belirtiyor.

BM İklim Tepesi geçen yıl Brezilya’da düzenlenmiştiFotoğraf: Pablo Porciuncula/AFP

İklim siyasetlerinde sıhhat tesir değerlendirmesinin standart uygulama haline getirilmesini isteyen Gümüşel, güç, ulaşım, sanayi, tarım, atık ve kentleşme siyasetlerinin halk sıhhati üzerindeki tesirlerinin evvelden kıymetlendirilmesi gerektiğini söylüyor.

Dr. Nesanır da iklim krizinin tesirlerinin toplumun tüm kısımlarına eşit dağılmadığını, bilhassa bebekler, yaşlılar, hamileler ve sosyoekonomik açıdan dezavantajlı kümelerin daha yüksek risk altında olduğunu vurguluyor.

Meteorolojik bilgilerle entegre çalışan sıhhat erken ihtar sistemlerinin kurulmasını öneren Nesanır, bilhassa sıcak hava dalgaları sırasında kronik hastalar ve risk kümelerinin proaktif biçimde takip edilmesi gerektiğini belirtiyor. Sıhhat hizmetlerinin iklim hassas hale getirilmesi, doktorların sıcak hava dalgalarını dikkate alan klinik yaklaşımlar geliştirmesi, kentlerdeki ısı adası tesirini azaltacak yeşil koridorların yaygınlaştırılması ve fosil yakıtlardan çıkış için net bir takvim oluşturulması gerektiğini savunuyor:

“Türkiye, COP31’e mesken sahipliği yapmaya hazırlanırken, masada yalnızca emisyon sayıları değil, insan hayatı konuşulmalıdır.”

Kasım ayında Antalya’da düzenlenecek COP31’in bu taleplere ne ölçüde karşılık vereceği şimdi bilinmiyor. Lakin uzmanlar açısından tartışmanın tarafı net: İklim krizinin sonuçları artık sırf sıcaklık rekorları ya da emisyon maksatlarıyla değil, insan sıhhati üzerindeki tesirleriyle de bedellendiriliyor:

“Sağlık hakkı ve pak, sağlıklı ve sürdürülebilir bir etrafta yaşama hakkı iklim hareketinin rehber prensipleri olarak tanınmalı.”