Boğaz köprüleri için kritik soru: Özelleştirme mi geliyor?

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

İstanbul Boğazı’ndaki 15 Temmuz Şehitler Köprüsü ile Fatih Sultan Mehmet Köprüsü’nün özelleştirileceği tezi aylar evvel ortaya atıldı. Tez direkt yalanlanmadı; lakin resmi bir özelleştirme kararı da açıklanmadı.

Son haftalarda ise husus tekrar siyasi gündemin merkezine yerleşti. Orta Vadeli Program’da (OVP) 2026 yılı için özelleştirme gelirlerinde öngörülen sert artış, İstanbul Büyükşehir Belediye (İBB) Meclisi’ndeki “Evet, köprüleri özelleştireceğiz” açıklaması ve TBMM’de yapılan değerlendirmeler tartışmayı büyüttü.

12 Şubat’ta Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek’in soru önergesine verdiği karşılık da sürecin kapandığı istikametinde bir netlik sağlamadı. CHP’nin yapmak istediği yürüyüşe getirilen yasak ise hususun artık sırf ekonomik değil, siyasi ve toplumsal bir başlık haline geldiğini gösterdi.

Fatih Sultan Mehmet Köprüsü’nün özelleştirileceği sav ediliyorFotoğraf: DW/U. Danisman

Peki köprüler nitekim özelleştirilecek mi? Süreç hangi etapta? Hükümet ne diyor, muhalefet neye itiraz ediyor? Ve en değerlisi, bu türlü bir adım atılırsa bunun vatandaşa tesiri ne olur?

Tartışma neden yine alevlendi?

CHP İstanbul Vilayet Başkanlığı’nın, Boğaz köprüleri ve kimi otoyolların özelleştirilmesine karşı Beşiktaş-Ortaköy’den Arnavutköy’e yapmak istediği yürüyüşe İstanbul Valiliği tarafından müsaade verilmedi.

Valilik, talep edilen güzergahın 2026 yılı için ilan edilen yürüyüş güzergahları ortasında yer almadığını, araç ve yaya trafiği ile güvenliğin olumsuz etkilenebileceğinin değerlendirildiğini belirterek yürüyüşün düzenlenmesini uygun görmediğini açıkladıı.

CHP İstanbul İl Başkanı Özgür Çelik ise yürüyüş kararından geri adım atmayacaklarını duyurdu. “Yürüyeceğiz, sattırmayacağız” diyerek Salı günü Beşiktaş Ortaköy’de yürüyüş düzenleyeceklerini söyledi. Böylelikle aylar evvel gündeme gelen özelleştirme argümanı, siyasi polemik seviyesinden çıkarak direkt protesto gündemine taşındı.

Özelleştirme savı birinci ne vakit ortaya çıktı?

Boğaz köprülerinin özelleştirileceği argümanı aylar evvel Bloomberg’in haberinde yer aldı. Haberde, 15 Temmuz Şehitler Köprüsü ile Fatih Sultan Mehmet Köprüsü’nün ve kimi otoyolların işletme haklarının özelleştirilmesi için hazırlık yapıldığı öne sürüldü.

Bu tez direkt yalanlanmadı. Fakat resmi bir özelleştirme takvimi ya da satış kararı da açıklanmadı.

Tartışma, Orta Vadeli Program’daki özelleştirme gelir amaçlarıyla birlikte yine güç kazandı. Programda özelleştirmelerden beklenen gelirlerin 2025’te 21 milyar TL seviyesinde gerçekleştiği, 2026’da ise bir sıçramayla 185 milyar TL’ye çıkmasının hedeflendiği kaydedildi. 2027 ve 2028 yıllarında da toplamda 100 milyar TL meblağında özelleştirme geliri planlanıyor.

Bu artış, muhalefet tarafından köprü ve otoyol özelleştirmesiyle temaslı olabileceği biçiminde yorumlandı.

Siyasette kim ne dedi?

Tartışma 9 Şubat’ta İstanbul Büyükşehir Belediyesi Meclisi’nde yeni bir boyut kazandı.

İBB Meclisi AKP Küme Başkanvekili Faruk Gökkuş, “Evet, köprüleri özelleştireceğiz. İnandığımız ekonomik sistem neyse, biz onu size karşın uygulamaya devam edeceğiz” dedi.

Bu kelamlar, özelleştirme argümanını siyasi düzlemde açık bir savunma konumuna taşıdı.

Açıklamanın ardından CHP Genel Başkanı Özgür Özel, partisinin küme toplantısında mevzuyu gündeme getirdi. Özel, iki Boğaz köprüsü ve yedi otoyolun özelleştirilmek istendiğini söyledi. Özel, satış sürecinde İngiliz Ernst & Young firmasına yetki verildiğini, Kanadalı BTY Group’un teknik danışman yapıldığını ileri sürdü.

Ayrıca kelam konusu varlıkların geçen yıl yaklaşık 600 milyon dolar gelir elde ettiğini belirterek, “3 milyar dolara 5 yıllık gelirini peşin almak için altın yumurtlayan tavuğu kesiyorlar” tabirlerini kullandı.

Aynı periyotta CHP İstanbul İl Başkanı Özgür Çelik de “Halkın vergileriyle yapılan ve kar eden köprüleri satmakla övünülür mü?” diyerek reaksiyon gösterdi.

Hükümet köprülerin satılacağını doğruladı mı?

CHP Sivas Milletvekili Ulaş Karasu’nun soru önergesine 12 Şubat’ta karşılık veren Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek ise 2026 Orta Vadeli Program’daki özelleştirme geliri gayesinin köprü ve otoyol projeleriyle temaslı olmadığını savundu.

Bakanlığın değerlendirmesi, OVP’deki gelir artışı ile köprü özelleştirmesi ortasında direkt bağ kurulamayacağını söylüyor. Bununla birlikte Bakan Şimşek’in yanıtı, köprüler için özelleştirmenin gündemde olmadığı ya da bu türlü bir planın bulunmadığı tarafında kesin ve net bir tabir de barındırmıyor. Bu nedenle tartışma kapanmış görünmüyor.

Köprüler özelleştirilirse vatandaşın cebine ne yansır?

Devlet Planlama Teşkilatı eski uzmanı Prof. Dr. Uğur Emek, DW Türkçe’ye yaptığı değerlendirmede köprülerin işletme hakkının periyodunun kısa vadeli bütçe muhtaçlığını karşılamaya dönük bir adım olabileceğini söylüyor.

Özel kesimin işlettiği Yavuz Sultan Selim Köprüsü, Osmangazi Köprüsü, 1915 Çanakkale Köprüsü ile Avrasya Tüneli üzere projelerde, kontratta öngörülen fiyat ile gişede tahsil edilen fiyat ortasındaki fark “katkı payı” olarak Hazine tarafından karşılanıyor. Emek’in hesaplamasına nazaran bu farkın yıllık maliyeti yaklaşık 55 milyar TL. Yani vatandaş gişede ödediği fiyatın ötesinde, geçmediği köprü ve tüneller için de vergi yoluyla ödeme yapıyor. Fakat bütçeden karşılanan sayı bununla sonlu değil. Araç geçiş garantisi de kelam konusu.

Çanakkale 1915 Köprüsü’nde işletmeciye geçiş garantisi verilmiştiFotoğraf: Sergen Sezgin/AA/picture alliance

Osmangazi ve Çanakkale üzere köprülerde garanti ödemeleri nedeniyle bütçeden milyarlarca lira çıktığı biliniyor. Lakin Emek, kesin sayıların açıklanmadığını vurguluyor:

“Kaç aracın geçtiğini, ne kadarının garantiye kaldığını bilmiyoruz. Devlet yalnızca seçilmiş günlerde trafik açıklıyor. Yıllık toplamları paylaşmıyor. Münasebetiyle bütçeye yükünü net hesaplamak mümkün değil.”

Kamu-özel iş birliği modeliyle yapılan Avrasya Tüneli de bütçe üzerindeki yüküyle öne çıkıyor. Tünel için verilen araç garantilerinin kıymetli bir kısmı tutturulamazken, ortadaki fark Hazine’den karşılanıyor. Emek’e nazaran Karayolları Genel Müdürlüğü’nün bütçesinde yalnızca Avrasya Tüneli için 2023 yılında 1,8 milyar TL ödenek ayrıldı.

Köprü satışı daha evvel denendi mi?

Uğur Emek, İstanbul’un iki köprüsü için geçmişte de benzeri adımlar atıldığını hatırlatıyor.

“Fatih Sultan Mehmet ve Boğaziçi Köprüsü için gelir iştiraki senedi çıkarıldı. Yani köprünün satışı değildi; köprünün gelirini göstererek halktan borçlanıldı. Üç yıllık vadeyle yapıldı ve vaktinde ödendi. 5,7 milyar dolara 25 yıllığına işletme hakkı devredilecekti. Satış değil, işletme hakkı bölümü kelam konusuydu. Sayın Cumhurbaşkanımız o dönem başbakanken fiyatı düşük buldu. Özelleştirme derken kavrama dikkat etmek lazım. Sonsuza kadar satılmaz, makul müddetliğine işletme hakkı verilir.”

Köprü geçiş fiyatları artar mı?

Emek’e nazaran bugün misal bir teşebbüsün gündeme gelmesi bütçe açığıyla ilişkili:

“Hükümet servet üzerinden vergi alamadığı için yeni gelir yaratma yolları arıyor. AKP hükümetleri Cumhuriyet tarihinin en büyük satışlarını yaptı. Ellerinde hakikat düzgün satacak bir şey kalmadı. Artık de köprülerin işletme hakkını devrederek kısa vadeli kaynak yaratmayı hedefliyorlar.”

2012’deki finansal şartlarla bugünkü ortamın farklı olduğunu belirten Emek, yüksek bir bedel hedeflenmesi halinde işletme müddetinin uzatılabileceğini ve köprü fiyatlarının artırılabileceğini söylüyor. Kur istikrarsızlığı nedeniyle gelir garantisi verilmesinin de gündeme gelebileceğini belirtiyor. 

Özelleştirmenin köprüler açısından stratejik risk taşıdığı düşünülüyorFotoğraf: Markku Ulander/Lehtikuva/dpa/picture-alliance

Emek, bu cins özelleştirmeleri “senet kırdırmaya” benzetiyor:

“Gelecekte elde edilecek gelir bugünden satılıyor. Elektrik dağıtımında, termik santrallerde de tıpkı yol izlendi. Paraya muhtaçlık olduğu için bu adımlar atılıyor.”

Uğur Emek, özelleştirmelerin sadece fiyat artışıyla değil, kontrol zafiyetiyle de sorun yarattığını hatırlatıyor. 

Kar yağışında uzun müddet kapanan Kuzey Marmara Otoyolu örneğini hatırlatan Emek “Otoyollar cezasızlık üzerine bina edilir. Ulaşım üzerine bina edilir. Biz 4 gidiş 4 geliş yaptık, beşerler 6 saat yolda kalsın diye yapmadık. Bunun bir yaptırımının olması, kontrolünün olması lazım” kelamlarıyla kontrol eksikliğine dikkat çekiyor.

Köprülerin satılması halinde stratejik risk var mı?

Uğur Emek’e nazaran köprülerin özelleştirilmesi sırf bütçe istikrarı ya da işletme modeli tartışması değil. Boğaz köprüleri, günlük ulaşım altyapısının ötesinde, afet, kriz ve inanılmaz durumlarda kritik rol oynayan stratejik ögeler ortasında yer alıyor.

“15 Temmuz ismini verdiğiniz köprüyü darbeciler kapatmaya çalıştı. O yüzden bu köprülerin idaresi ve kontrolü devlette olmalı. Bir afet ya da kriz anında ulaşımın özel bölümün elinde olması önemli risk yaratır” değerlendirmesini yapıyor.

Emek’in işaret ettiği risk sırf mülkiyet değil; karar alma yetkisi, kriz anındaki müdahale kapasitesi ve kamu otoritesinin öncelik belirleme gücüyle ilgili. İşletme hakkının devredildiği modellerde mukavele kararları belirleyici oluyor. Bu da harikulâde durumlarda kamu faydası ile mukavele yükümlülüklerinin karşı karşıya gelmesi ihtimalini doğurabiliyor.

Tarihsel bir örnek de veriyor: Osmanlı’nın son periyodunda demiryolları imtiyaz kontratlarıyla yabancı şirketlere bırakılmış, Cumhuriyet periyodunda ise bu çizgiler millileştirilmişti. Emek’e nazaran bu tercih sırf ekonomik değil, yaklaşan savaş şartlarında ulaştırma altyapısının kamu denetiminde tutulması gerekliliğiyle ilgiliydi.

Bu nedenle köprülerin özelleştirilmesi tartışılırken sırf “gelir ne olur” sorusu değil, kriz anlarında karar yetkisinin kimde olacağı da ehemmiyet taşıyor. Emek’e nazaran köprüler üzere kritik ulaşım altyapılarında kesin denetimin devlette kalması, sırf ekonomik değil, güvenlik ve kamu faydası açısından da belirleyici bir sorun.