Depozito sistemi Türkiye’nin plastik sıkıntısını çözer mi?

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Türkiye’de uzun müddettir hazırlığı yapılan depozito sistemi 1 Temmuz prestijiyle ülke genelinde uygulanmaya başladı. Depozitosu Olan Ambalajlar (DOA) sistemi kapsamında tüketiciler, DOA logolu plastik, cam ve alüminyum içecek ambalajlarını iade noktalarına ya da Depozito İade Makineleri’ne teslim ederek her ambalaj için 1 TL teşvik bedeli alabilecek.

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı koordinasyonunda, Türkiye Çevre Ajansı tarafından yürütülen sistemle içecek ambalajlarının çöpe gitmeden başka toplanması, geri dönüşüm zincirine dahil edilmesi ve iktisada yine kazandırılması hedefleniyor.

Bakanlığın açıklamasına nazaran sistemle her yıl 25 milyar ambalajın toplanması ve iktisada 30 milyar TL katkı sağlanması öngörülüyor.

Ancak depozito sistemi, Türkiye’nin plastik sıkıntısına ait daha geniş bir tartışmayı da gündeme getiriyor: Ambalajların daha tertipli toplanması plastik krizini çözmeye kâfi mi?

Depozito neyi değiştirebilir?

Depozito sistemi, içecek ambalajlarının farklı toplanmasını amaçlıyor. Zira plastik, cam ve alüminyum ambalajlar evsel atıkla karışmadan toplandığında geri dönüşüm için daha pak bir atık akışı oluşuyor. Sistemin maksadı tabiata karışan şişe ve kutu ölçüsünü azaltmak.

Ancak uygulama şimdilik sadece DOA logolu içecek ambalajlarını kapsıyor. Türkiye’de plastik kullanımının çok daha büyük bir kısmı ise ambalaj, inşaat, dokuma, otomotiv, elektrik-elektronik ve tarım üzere farklı alanlara yayılıyor.

Plastik üretimi 10 milyon ton seviyesinde

Türk Plastik Sanayicileri Araştırma Geliştirme ve Eğitim Vakfı’nın (PAGEV) 2025 Plastik Sektör İzleme Raporu’na nazaran Türkiye’de plastik mamul üretimi 2025 yılında 10 milyon tona ulaştı. Üretimin ekonomik büyüklüğü ise 43,7 milyar dolar oldu. Birebir periyotta plastik mamul ithalatı 744 bin ton ve 4,3 milyar dolar, ihracatı ise 2,7 milyon ton ve 7,8 milyar dolar olarak gerçekleşti.

Rapora nazaran 2025’te 10 milyon tonluk üretimin yaklaşık 4 milyon tonunu plastik ambalaj gereçleri oluşturdu. Bu da plastik mamul üretiminde ambalajın yüzde 40’lık hisseyle birinci sırada yer aldığını gösteriyor.

İnsan hakları örgütü Human Rights Watch (HRW), Avrupa Birliği (AB) ülkelerinden Türkiye’ye gönderilen plastik atığın bu ülkede ekolojiye ve insan sıhhatine büyük ziyan verebileceği ikazında bulunuyorFotoğraf: HRW

PAGEV’in 2026’nın birinci dört ayına ait değerlendirmesi ise ölçü bazında bir yavaşlamaya işaret ediyor. Rapora nazaran 2026’nın Ocak-Nisan devrinde plastik mamul üretimi geçen yılın birebir periyoduna kıyasla yüzde 5,9 geriledi. Buna karşın yıl sonu iddiasında üretimin 9,7 milyon ton düzeyinde kalması bekleniyor. Paha bazında ise tıpkı periyotta üretim yüzde 7,6 arttı.

Bu tablo, ekonomik dalgalanmalara karşın Türkiye’de plastik üretiminin hala çok yüksek hacimli bir sanayi alanı olduğunu gösteriyor.

Geri dönüşüm üretimin gerisinde

Depozito sistemi, bilhassa içecek ambalajlarında toplama oranını artırabilir. Ancak plastik krizinde asıl soru, toplanan plastiğin ne kadarının sahiden geri dönüştürülebildiği.

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı verilerine göre Türkiye’de genel geri kazanım oranı 2023 prestijiyle yüzde 34,9’a yükseldi. PAGEV’in değerlendirmelerine nazaran ise plastikte geri dönüşüm oranı yaklaşık yüzde 20 düzeyinde kalıyor. Bu da üretilen ve tüketilen plastik ölçüsüyle geri dönüşüm kapasitesi arasındaki farkı görünür kılıyor.

Greenpeace: Geri dönüşüm anlatısı sorgulanmalı

Greenpeace’in 2025 tarihli raporu da bu noktada geri dönüşüm anlatısına eleştirel yaklaşıyor. Rapora nazaran plastik sanayisinin uzun yıllardır sürdürdüğü “geri dönüştürülebilirlik” argümanı, birçok plastik çeşidi için teknik, ekonomik ve çevresel olarak karşılık bulmuyor.

Raporda, PET plastik şişeler için ABD genelinde ticari ölçekte çalışan 21 tesis bulunduğu, bu tesislerin toplam kapasitesinin ise üretilen PET şişe atığının sırf yüzde 21’ini işleyebildiği belirtiliyor. Yoğurt kapları, paket servis ambalajları, kahve kapsülleri, plastik tabak, çatal ve bıçak üzere eserlerde ise geri dönüşüm kapasitesinin çok daha sonlu ya da sıfır olduğu aktarılıyor.

Greenpeace raporu, depozito sistemlerini değil, plastik krizinin sadece geri dönüşümle çözülebileceği yaklaşımını sorguluyor.

Türkiye plastik atık ithalatında da maksat ülkelerden biri

Plastik probleminin bir öbür boyutu ise atık ticareti. Türkiye sırf yüksek ölçüde plastik üretmiyor, tıpkı vakitte Avrupa ve ABD’den plastik atık ithal eden ülkeler arasında yer alıyor.

Greenpeace raporuna nazaran, geri dönüşüm kapasitesi hudutlu olan plastikler “geri dönüştürülebilir hammadde” etiketiyle Türkiye üzere ülkelere yönlendirilebiliyor. Rapor, Türkiye’de yaygın olarak kullanılan plastik tiplerinin ABD’de fiilen geri dönüştürülemeyen plastiklerle birebir olduğuna dikkat çekiyor. Greenpeace’e nazaran ABD’de yüzde 86’sı toprağa gömülen ya da sistem dışına itilen bu atıkların Türkiye’ye gönderilmesi, global geri dönüşüm sistemindeki eşitsizliğin bir sonucu.

Raporda, AB ülkelerinden Türkiye’ye gönderilen plastik atık ölçüsünün 2024’te 426 bin ton olarak kaydedildiği, bu sayının 2023’te 316 bin ton olduğu belirtiliyor. Tıpkı raporda ABD’den Türkiye’ye Temmuz 2025’te yaklaşık 1.200 ton plastik atık sevk edildiği de aktarılıyor.

Bu durum, depozito sistemiyle iç piyasada daha nizamlı toplama hedeflenirken, Türkiye’nin birebir vakitte global plastik atık akışının da modülü olmayı sürdürdüğünü gösteriyor.

Dünyada tartışma tekrar kullanıma kayıyor

Depozito sistemleri birçok ülkede uzun müddettir uygulanıyor. Almanya’da tek kullanımlık içecek ambalajları için depozito sistemi 2003’ten bu yana yürürlükte. Cam ya da PET plastikten yapılmış çoklu kullanımlı bir şişe için boyutuna nazaran 8 ya da 15 cent, tek kullanımlık şişeler için ise 25 cent depozito ödeniyor. Ülkede depozitolu içecek ambalajlarının yüzde 96’dan fazlası sisteme geri dönüyor.

Almanya’nın Erftstadt kentinde bulunan bir plastik ayrıştırma tesisiFotoğraf: Jana Rodenbusch/REUTERS

Ancak Almanya örneği, tartışmanın sadece geri dönüşümle hudutlu olmadığını da gösteriyor. Çok kullanımlı cam şişeler 50 kereye kadar, PET şişeler ise yaklaşık 25 kez yine doldurulabiliyor. Bu sebeple etraf örgütleri ve uzmanlar, tek kullanımlık ambalajların geri dönüştürülmesinden çok, tekrar kullanılabilir sistemlerin yaygınlaştırılması gerektiğini savunuyor.

Benzer tartışma paket servis kapları, e-ticaret ambalajları ve piller için de yürütülüyor. Yani dünyada plastik siyaseti giderek “atığı nasıl toplarız” sorusundan “tek kullanımlık ambalajı nasıl azaltırız” sorusuna kayıyor.

Çözüm toplama ile sonlu değil

Türkiye’de başlayan depozito sistemi, içecek ambalajlarının tabiata karışmadan toplanması açısından kıymetli bir adım olarak görülüyor. Ancak datalar, plastik sıkıntısının sırf atık idaresiyle hudutlu olmadığını gösteriyor.

Plastik üretiminin yaklaşık 10 milyon tona ulaştığı ülkede ambalaj, plastik üretiminde en büyük hisseye sahip alanlardan biri. Geri dönüşüm oranları ise üretim ve tüketim hacminin gerisinde kalıyor.

Almanya ve öteki kimi ülkelerde yürütülen tartışmalar da depozito sistemlerinin tek başına değerlendirilmediğini gösteriyor. Geri dönüşümün yanı sıra tekrar kullanılabilir ambalaj sistemleri, tek kullanımlık plastiklerin azaltılması ve plastik atık ticareti de plastik siyasetlerinin kıymetli başlıkları arasında yer alıyor.