Petrol fiyatları yükseliyor: Neden birçok eser zamlanıyor?

BEĞENDİM

ABONE OL

News

ABD-İsrail ile İran ortasındaki savaş ve Hürmüz Boğazı’na ait riskler petrol fiyatlarını yükseltti. Milletlerarası piyasalarda referans kabul edilen Brent petrolün varil fiyatı yaklaşık yüzde 10 artışla 100 dolar düzeyinin üzerine çıktı.

Analistler, bilhassa Hürmüz Boğazı üzerinden geçen petrol sevkiyatına ait risklerin fiyatlar üzerinde üst taraflı baskı yarattığını belirtiyor.

Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) bilgilerine nazaran Hürmüz Boğazı’ndan günde yaklaşık 20 milyon varil petrol ve petrol eseri taşınıyor. Bu ölçü dünya petrol tüketiminin yaklaşık yüzde 20’sine karşılık geliyor. Bu nedenle bölgede yaşanan her tansiyon global güç fiyatlarında süratli dalgalanmalara yol açabiliyor.

Petrol fiyatlarındaki artış birçok vakit sırf akaryakıt ve motorin fiyatlarındaki yükselişle ilişkilendiriliyor. Lakin petrol çağdaş iktisatta çok daha geniş bir rol oynuyor.

Uluslararası Güç Ajansı’nın değerlendirmelerine nazaran petrol sırf ulaşım yakıtı değil, birebir vakitte global kimya endüstrisinin en değerli hammaddelerinden biri.

Ham petrol rafinerilerde işlendiğinde sırf yakıt eserleri değil, tıpkı vakitte petrokimya dalının temel girdileri olan çok sayıda orta eser ortaya çıkıyor. Bu unsurlar plastikten dokumaya, gübreden kozmetiğe kadar çok sayıda eserin üretiminde kullanılıyor.

Bu nedenle petrol fiyatlarında yaşanan dalgalanmalar üretim maliyetleri üzerinden birçok bölüme zincirleme biçimde yansıyor.

Akaryakıt ve lojistik maliyetleri

Petrol fiyatlarındaki artışın birinci ve en süratli tesiri akaryakıt fiyatlarında görülüyor. Akaryakıt, motorin ve jet yakıtı üzere rafineri eserleri direkt ham petrol fiyatlarına bağlı olduğu için memleketler arası piyasalardaki yükseliş kısa müddette akaryakıt maliyetlerine yansıyor.

Enerji maliyetlerindeki artış nakliyecilik ve lojistik dalını de direkt etkiliyor. Dünya Bankası ve OECD raporları, güç fiyatlarındaki yükselişin global ticaret maliyetlerini artıran temel ögelerden biri olduğunu ortaya koyuyor.

DW Türkçe’ye konuşan güç uzmanı Ali Arif Aktürk’e nazaran petrol fiyatlarındaki artışın birinci etkilediği alanların başında nakliyat geliyor. Aktürk, “Bir sefer içinde nakliyat, navlun olan her şey direkt etkilenir. Tarladan çıkan domates, salatalık pazara ulaşana kadar etkilenir” diyor.

Aktürk’e nazaran lojistik maliyetlerindeki artış üretim ve dağıtım zincirinin tamamını etkiliyor. Tarladan pazara uzanan süreçte yakıt maliyetlerinin artması marketlerde satılan eserlerin fiyatlarına da yansıyor.

Enerji maliyetlerindeki yükseliş turizm bölümünü de etkiliyor. Aktürk, hava nakliyeciliğinde yakıtın kıymetli bir maliyet kalemi olduğunu belirtiyor. Uçak biletlerinde yakıt maliyetinin yaklaşık üçte teğe kadar ulaşabildiğini söyleyen Aktürk’e nazaran akaryakıt fiyatlarındaki artış bilet fiyatlarını da üst çekiyor.

Uluslararası Hava Nakliyatı Birliği’ne (IATA) nazaran yakıt masrafları havayolu şirketlerinin toplam operasyon maliyetlerinin yüzde 25 ila 30’unu oluşturuyor.

Aktürk ayrıyeten Ortadoğu’daki tansiyon nedeniyle kimi uçuş güzergâhlarının değişmesi durumunda araların uzayabileceğini ve bunun hava yolu şirketlerinin maliyetlerini artıracağını tabir ediyor. Bu durum turizm dalına de direkt yansıyor.

Tarım, gübre ve besin fiyatları

Petrol ve doğalgaz türevleri tarım bölümünde de değerli rol oynuyor. Kimyasal gübre üretimi güç ağır bir süreç olduğu için güç fiyatlarındaki artış gübre maliyetlerini direkt etkiliyor.

Birleşmiş Milletler Besin ve Tarım Örgütü’nün (FAO) tahlilleri güç fiyatları ile gübre maliyetleri ortasında güçlü bir ilgi bulunduğunu gösteriyor. FAO’ya nazaran gübre üretiminde kullanılan güç maliyetleri kimi eserlerde toplam maliyetin yüzde 70’ine kadar çıkabiliyor. Bu nedenle güç fiyatlarındaki artış ziraî üretim maliyetlerini süratle üst çekebiliyor.

Aktürk, petrol ve gazın rafinasyonu sırasında ortaya çıkan orta eserlerin gübre kesiminin temel girdileri ortasında yer aldığını belirtiyor. Aktürk’e nazaran fiyat artışları bilhassa tarım döneminde maliyet baskısını daha da artırıyor.

Aktürk ayrıyeten gübre bölümünde getirilen birtakım ihracat kısıtlamalarının tesirinin sonlu kalabileceğini tabir ediyor. Aktürk’e nazaran gübre ve tarım ilacı maliyetlerindeki artış besin fiyatlarını üst çeken ögeler ortasında yer alıyor ve besin fiyatlarındaki yükseliş enflasyonu olumsuz etkiliyor.

Plastik ve ambalaj üretimi

Petrol türevleri plastik üretiminin temel hammaddeleri ortasında yer alıyor. Rafinerilerde elde edilen nafta üzere petrokimya eserleri plastik üretiminde kullanılıyor. Milletlerarası Güç Ajansı’nın projeksiyonlarına nazaran 2030’a kadar petrol talebindeki artışın yaklaşık üçte biri petrokimya dalından gelecek. Plastik, ambalaj ve sentetik gereçler petrol talebindeki büyümenin en kıymetli kaynakları ortasında yer alıyor.

Petrol fiyatlarının yükselmesi plastik hammaddelerinin maliyetini artırırken; bu durum plastik ambalajlar, tek kullanımlık eserler, mesken eşyaları ve elektronik aygıtların kesimleri üzere çok sayıda eserin fiyatını etkiliyor.

Ambalaj kesiminin büyük ölçüde plastik eserlere dayanması besin bölümünde de dolaylı maliyet artışlarına yol açıyor. Besin paketleme, depolama ve taşımada kullanılan plastik ambalajlar üretim maliyetlerinin değerli bir kısmını oluşturuyor.

Tekstil ve sentetik kumaşlar

Tekstil dalında kullanılan kimi lifler direkt petrol türevlerinden elde ediliyor. Polyester, naylon, akrilik ve elastan üzere sentetik lifler petrokimya eserlerinden üretiliyor.

Sentetik lifler dünya dokumacılık üretiminde en yaygın kullanılan lifler ortasında yer alıyor. Bu nedenle petrol fiyatlarındaki artış bilhassa sentetik kumaşlı dokumacılık eserlerinde maliyet baskısı yaratıyor.

Aktürk, petrokimya zincirindeki fiyat artışlarının dokuma ve plastik kesimlerini direkt etkileyeceğini belirtiyor. Aktürk, “Kimya ve petrol kimya bölümlerinde bütan, nafta, propan üzere eserlerde fiyat artışları olacağı için ve yeniden bunun bir üstünde yer alan polietilen, polypropylene fiyatları ve hatta tedarik zincirleri zahmete girecektir. Bu da dokuma kesimini, plastik bölümünü direkt etkiler” diyor.

Aktürk ayrıyeten batarya, pil ve akü üzere eserlerin üretiminde kullanılan birçok bileşenin petrokimya eserlerine bağlı olduğunu ve bu nedenle maliyet artışlarının bu alanlara da yansıyacağını söylüyor. Aktürk’e nazaran eserlerin iç yapısından dış kaplamasına kadar birçok bileşen petrokimya girdilerine bağlı olduğu için fiyat artışları kaçınılmaz olacak.

Kimya, boya ve paklık ürünleri

Boya, vernik, paklık eserleri, deterjanlar ve kozmetik eserler de petrokimya dalının çıktılarıyla üretiliyor.

Şampuan, sabun ve kozmetik eserlerinin üretiminde kullanılan kimi kimyasal bileşenler de petrokimya türevlerinden elde ediliyor.

Bu nedenle petrol fiyatlarındaki artış inşaat boyalarından paklık eserlerine ve kozmetiğe kadar geniş bir eser kümesinde maliyet artışına yol açıyor.

Sigorta ve nakliyat riskleri

Petrol fiyatlarının yükseldiği devirlerde sırf üretim maliyetleri değil, nakliyecilik riskleri de artıyor. Bilhassa jeopolitik tansiyonların ağır olduğu bölgelerde petrol ve petrol eserlerinin taşındığı deniz yollarında sigorta primleri yükseliyor.

Enerji uzmanı Aktürk, global ölçekte reasürans dalında risk primlerinin arttığını belirtiyor. Aktürk’e nazaran bu durum sigorta ve sigortacılıkla ilgili her poliçeye gecikmeli olarak yansıyacak.

Sigorta maliyetlerindeki artış lojistik ve ticaret maliyetlerini artırarak petrol ve petrol eserlerinin sonuncu fiyatlarını etkiliyor.

Stagflasyon riski gündemde

Uzmanlara nazaran petrol fiyatlarında yaşanan sert yükselişler sadece muhakkak kesimleri değil, global ekonomiyi de etkiliyor.

Enerji uzmanı Ali Arif Aktürk’e nazaran fiyatlardaki artışın hem Türkiye iktisadını hem de dünya ekonomilerini olumsuz etkilemesi kaçınılmaz.

Aktürk, “Eğer bu olay uzamaya eğilim gösterirse tüm dünya ekonomilerinde hem yüksek enflasyon hem de sakinlik birlikte baş gösterecektir. Stagflasyon tehlikesi bilhassa ortadadır” diyor.

Aktürk, petrol fiyatlarındaki artıştan gelir elde eden ülkelerde bile inanılmaz ekonomik şartların sürdüğünü belirtiyor. Körfez ülkeleri ve Rusya üzere petrol gelirine sahip iktisatların fiyat artışlarından gelir elde edebileceğini lakin bunun global iktisat için kısa vadede rahatlatıcı bir tesir yaratmayacağını tabir ediyor. Aktürk, petrol gelirlerinin arttığı ülkelerde bu kaynakların büyük kısmının savunma harcamalarına yönelme ihtimaline de dikkat çekiyor.