İran savaşı besin güvenliğini nasıl etkileyebilir?

BEĞENDİM

ABONE OL

News

ABD ve İsrail, İran’a ortak taarruzlarını sürdürürken dünya, savaş nedeniyle fiilen kapatılan Hürmüz Boğazı’nda duran gemi trafiğine kilitlenmiş durumda. Olağan kaidelerde dünyada Körfez ülkelerinden dünyanın geri kalanına yapılan ham petrol ve sıvılaştırılmış doğalgaz (LNG) ihracatının yaklaşık beşte biri İran ve Umman ortasındaki bu dar boğazdan geçiyor.

Bu gemilerin mevcut durumda taşıyamadığı daha da kırılgan bir yük daha var: Dünyayı beslemeye yardımcı olan gübre ve Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), Katar, Kuveyt, Umman, Bahreyn ve Suudi Arabistan üzere Körfez ülkelerini ayakta tutan besin ithalatı.

Denizcilik istihbarat şirketi Signal Group’un bilgilerine nazaran kelam konusu ülkeler; amonyak, fosfat, kükürt üzere temel gübrelerin global ticaret hacminin yüzde 20’sini oluşturuyor.

Bloomberg Intelligence’a nazaran ise dünyada en yaygın olarak kullanılan azotlu gübre olan ürenin neredeyse yarısı Körfez bölgesinden geliyor. Katar, tek başına global arzın onda birini sağlıyor. Geçen hafta dünyanın en büyük LNG ve gübre merkezlerinden biri olan Ras Laffan’a gerçekleştirilen İran’ın misilleme taarruzlarının akabinde QatarEnergy üretimi durdurdu. Böylelikle yüz binlerce ton kritik gübre besin unsuru ve üretim girdisi piyasadan çekildi.

Hürmüz Boğazı’nın kapalı kalmasının maliyeti büyük

İran savaşının ortaya çıkardığı zincirleme tesir, son altı yıl içinde global besin arzı güvenliğini tehdit eden üçüncü büyük risk olabilir. Daha evvel de Covid-19 pandemisi ve 2022’de Rusya’nın Ukrayna’yı işgali sonrası misal durumlar yaşanmıştı.

Gelişmekte olan ülkelerin global iktisada entegrasyonunu destekleyen BM Ticaret ve Kalkınma Konferansı’nın (UNCTAD) datalarına nazaran; Hürmüz Boğazı üzerinden her yıl yaklaşık 1 milyon 33 bin ton gübre ihraç ediliyor. Bu nedenle boğazın bir ay kapalı kalması dahi bilhassa mısır, buğday ve pirinç üzere azota dayalı eserlerde gübre kıtlığına ve randıman riskine neden olabilir.

Washington merkezli Memleketler arası Besin Siyasetleri Araştırma Enstitüsü’nden kıdemli araştırmacı Joseph Glauber, “fiyatların yükselmesinin çiftçilerin hangi eseri ekeceğini etkileyeceğine” dikkati çekiyor. DW’ye konuşan Glauber, “Çiftçiler, yüksek girdi maliyetlerinden kaçınmak için azot ağır gübre gerektiren eserler yerine daha az gübre isteyen eserlere yönelebilir” görüşünü lisana getiriyor.

Araştırmacı, bilhassa fakir ülkelerde çiftçilerin genel gübre kullanımını azaltabileceğini bunun da ziraî üretime ziyan vereceğini de belirtiyor.

ABD Başkanı Donald Trump’ın savaşın akıbetine ait çelişkili açıklamaları ve İran’ın Çarşamba günü Hürmüz Boğazı’nda üç gemiye ateş açtığının bildirilmesi; Tahran’ın boğazı fiilen kapalı tutma konusunda kararlı olduğuna işaret ediyor.

Gübre kıtlığının sonuçları ne olur?

Emtia analistlerine nazaran Hürmüz Boğazı ticari gemilere ne kadar uzun mühlet kapalı kalırsa, global gübre tedarik zincirleri de o ölçüde tıkanmaya başlayacak.

Hollanda bankası ING, bu ayın başında yayımladığı bir araştırmada gemi trafiğindeki uzun periyodik bir aksamanın, bilhassa Brezilya, Hindistan, Güney Asya ve Avrupa Birliği’nin kimi bölgeleri üzere gübre ithalatına yüksek derecede bağımlı bölgelerde gübre arzını önemli formda külfete sokacağına dikkat çekti.

Rusya, Çin, ABD ve Fas üzere başka büyük üreticiler ise hudutlu yedek kapasiteye sahip. Bu nedenle bu ülkelerin oluşacak açığı kapatmak için üretimi süratle artırmaları sıkıntı görünüyor. Çin halihazırda fosfat ve azotlu gübre ihracatına kısıtlamalar uygulasa da mevcut durum Pekin üzerinde bu kısıtlamaları gevşetmesi tarafında baskı yaratabilir.

Daha evvel ABD Tarım Bakanlığı’nın baş ekonomisti olarak vazife yapmış olan Glauber, “Azotlu gübrenin doğal gaz yahut kömür bulunan çabucak her yerde üretilebileceği için potas yahut fosfat üzere makul maden yataklarına bağımlı olmadığını” belirterek ekliyor: “Ancak asıl sorun doğal gazın yüksek maliyeti; ki bu da üretimi artırmayı ekonomik açıdan zorlaştırabilir.”

Gübre konusunda yaşanabilecek külfetlerin da ötesinde petrolün besin fiyatları üzerindeki belirleyici tesiri kıymetli bir sorun olarak ortaya çıkıyor. Tarım makinelerinden hasadı taşıyan kamyonlara eserleri besine dönüştüren sürece tesislerinden soğutma sistemlerine kadar her şey petrole bağımlı. Bu nedenle besin üretiminin her evresi yükselen güç fiyatlarına maruz kalıyor.

ABD ve Avrupa’nın yanı sıra Körfez petrolüne büyük ölçüde bağımlı olan Çin, Japonya ve Güney Kore üzere Asya ekonomilerinde de yakıt fiyatları süratle yükseliyor. Hindistan hükümeti tüketicileri ve ticari nakliyeciliği artan maliyetlerden korumak için dizel ve akaryakıt fiyatlarını dondurma kelamı verdi.

Savaşın kaybedenleri: Fakir ülkeler

İran savaşının global tesirlerini en fazla fakir ve ithalata bağımlı olan ülkelerin hissetmesi bekleniyor.

Azotlu gübre ithalatanın üçte ikisini Körfez ülkelerinden karşılayan Hindistan bu tablo karşısında en kırılgan ülkelerden biri. Gübrede yaşanacak muhtemel kıtlık, yaklaşan ekim dönemini riske atabilir ve 1 milyar 45 milyonluk nüfusun temel besini olan pirinç, buğday ve öteki eserlerin üretim maliyetlerini süratle yükseltebilir.

Dünyanın en büyük tarım ihracatçıları ortasında olan Brezilya da azot gereksiniminin yaklaşık yüzde 40’ını Körfez ülkelerinden gelen üreyle karşılıyor. Tedarikte yaşanacak kalıcı bir aksama, global arzın halihazırda sıkışık olduğu bir devirde soya ve mısır randımanını tehdit edebilir.

Sahra Altı Afrika ise en yüksek riskle karşı karşıya olan bölge pozisyonunda. Bu coğrafyadaki pek çok ülkede gübre kullanımı verimli bir üretim için gereken düzeyin halihazırda epey altında. Bu nedenle fiyatlarda küçük artışlar bile küçük çapta üretim yapan çiftçilerin gübre kullanımını daha da azaltmasına yol açabilir. Bu da hasatların düşmesine ve kronik açlığın derinleşmesine neden olabilir.

Bloomberg’e nazaran, İran içinde de enflasyon savaştan evvel halihazırda yüzde 40’ı aşmıştı ve besin fiyatları bundan da süratli bir yükselişteydi. İthalattaki aksaklıklar, yükselen güç fiyatları ve ülke içi lojistikte yaşanan düşüncelerin besin enflasyonunu daha da tırmandırarak 92 milyon nüfuslu ülkede hayatı daha da sıkıntı hale getirmesi bekleniyor.

İthalattaki aksaklıklar, yükselen güç maliyetleri ve ülke içindeki lojistik meselelerin besin enflasyonunu daha da tırmandırması, milyonlarca insan için ömür şartlarını ağırlaştırması bekleniyor.

Tahıldan ete, süt eserlerinden bitkisel yağlara besinin yüzde 80 ila 90’ını ithal eden Körfez ülkeleri de Hürmüz Boğazı’nın akıbetine büyük ölçüde bağımlı. Boğazın daha uzun mühlet kapalı kalması stratejik rezervlerin aylar içinde tüketilmesine yol açabilir. Bu da besin karnesi uygulamaları ya da Kızıldeniz yahut Umman Körfezi üzere daha kıymetli rotalara yönelinmesini zarurî hale getirebilir.