Türkiye-Ermenistan hududu: 33 yıl sonra yeni umut

BEĞENDİM

ABONE OL

News

Türkiye’nin doğu hududundaki komşusu Ermenistan ile inişli-çıkışlı bağlantısı, son periyotta yerini karşılıklı dostluk bildirilerine ve atılan uygun niyet adımlarına bırakmış durumda. Bilhassa 1993 yılından beri kapalı olan hudut kapılarının kademeli olarak açılacağı beklentisi, Türkiye’nin Ermenistan’a birkaç saat aradaki kentlerinde büyük heyecan ve beklenti yaratıyor.

Ancak 28 Şubat’ta ABD ve İsrail’in İran’a akınıyla başlayan bölgesel savaş, Türkiye-Ermenistan kara hududunun açılması planının bir müddetliğine askıya alınmasına neden oldu. İran’ın hem Türkiye hem de Ermenistan’a kara sonunun bulunması nedeniyle, savaşın yaratabileceği kitlesel göçlere karşı hudut hareketleri ağır denetim altında tutuluyor.

DW Türkçe’ye konuşan bölge iş dünyası temsilcileri ise son bir ayda yaşanan olumsuz gelişmelere karşın, savaşın sona ermesi ile birlikte Ermenistan ile tüm Güney Kafkasya’yı kapsayacak ticari iş birliklerine hazır oldukları iletisini veriyorlar.

Alican Hudut Kapısı iki ay içinde açılabilir

DW Türkçe’nin bölge kaynaklarından edindiği bilgilere nazaran, Iğdır’da bulunan ve Türkiye ile Ermenistan’ı birbirine bağlayan Alican Hudut Kapısı’nın Ermenistan tarafında kapının açılmasına ait tüm hazırlıklar tamamlanmış durumda. Karayoluyla karşılıklı gidiş-gelişlerin ve ticaretin başlaması için Türkiye tarafındaki hazırlıkların da 1-2 aylık müddette tamamlanabileceği söz ediliyor. Edinilen bilgilere nazaran, Alican Hudut Kapısı yaz aylarında açılabilir.

Öte yandan Ermenistan’da Haziran ayında gerçekleştirilecek seçimler öncesinde, 1993 yılından beri kapalı olan Iğdır’daki Alican Hudut Kapısı ve Kars’taki Akyaka Hudut Kapısı’nın birebir anda açılabileceği de öngörüler ortasında yer alıyor. Türkiye’nin böylesi bir atılımla, Türkiye ile yakınlaşmayı onaylamayan Ermeni muhalefeti karşısında, Başbakan Nikol Paşinyan’ın elini güçlendirebileceği söz ediliyor.

“1 milyar dolarlık ticaret mümkün”

DW Türkçe’ye konuşan Türk-Ermeni İş Geliştirme Konseyi Başkanı Kaan Soyak, Türkiye ile Ermenistan ortasında Gürcistan üzerinden gerçekleştirilen dolaylı ticaretin yaklaşık 300-350 milyon dolar civarında olduğunu söylüyor.

Soyak, bu ticaretin yüzde 99’a yakın kısmının Türkiye’den Gürcistan’a, oradan da Ermenistan’a gönderilen mallardan oluştuğuna işaret ediyor. Bu ticarette öne çıkan kesimler içerisinde ise hazır giysi, kimyevi eserler, besin ve işlenmemiş pahalı madenler öne çıkıyor.

Sınırların açılması ile birlikte karşılıklı ticaretin süratle 1 milyar dolar düzeyine çıkabileceğini vurgulayan Soyak, Türkiye-Ermenistan sonu boyunca kurulacak lojistik koridorların tüm Kafkasya bölgesine güç ve telekomünikasyon sınırları ile bağlanacağına dikkat çekiyor.

“İran savaşı planları yavaşlattı”

İki ülke ortasında, Kafkasya bölgesini de içine alacak yeni iş birlikleri için geri sayım sürerken başlayan İran savaşı, Türkiye-Ermenistan ilgilerinde bir bozulma yaratmamış olsa da sonların açılması konusunda takvimi uzatmış oldu.

İran savaşının kısa müddette Körfez ülkeleri, Irak ve Lübnan’ı içine alacak formda genişlemesinin bölgede yeni göç dalgaları yaşanabileceği tasalarını ortaya çıkardığını tabir eden Soyak, “Bu durum İran’a komşu olan Türkiye ve Ermenistan’ın ortak kara hudutları açmak konusunda yavaşlamasına neden oldu” diyor.

Bu süreçte İsrail’e yakınlığı ile bilinen Azerbaycan’ın da İran savaşına ait gelişmeler hasebiyle süreci ağırdan aldığına işaret eden Soyak, “İran savaşı hududun açılmasına ait planları bir mühlet ertelemiş olsa da taraflar ortasında görüşmeler ve güzel niyet devam ediyor” diye konuşuyor.

Ermenistan hududundaki kentler nasıl bakıyor?

Türkiye-Ermenistan hudut kapılarının 33 yıl ortadan sonra tüm geçişlere açılma ihtimali, bilhassa Ermenistan’ın başşehri Erivan’a birkaç saatlik uzaklıkta olan Türkiye kentlerinde büyük heyecan ve umut yaratmış durumda. Çünkü bu kentler kişi başına düşen gelir ve işsizlikte Türkiye’nin en dezavantajlı bölgeleri ortasında yer alıyor.

Ermenistan’a komşu olan Kars, Ardahan, Ağrı, Iğdır ve Van kentleri Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) Gelir ve Hayat Şartları Araştırması 2025 yılı sonuçlarına nazaran, Türkiye’de kişi başına gelirin en düşük olduğu vilayetler ortasında yer alıyorlar. Bu kentlerde kişi başına yıllık gelir 3 bin 250-4 bin 350 euro ortasında değişiyor.

Bu nedenle hem Ermenistan ile direkt ticaretin başlaması, hem Ermeni diasporasının turizm alanındaki potansiyeli hem de Güney Kafkasya’da Zengezur Koridoru ile oluşacak yeni lojistik ağlar, bölgenin zenginleşmesi açısından önemli fırsatlar sunuyor. DW Türkçe’ye konuşan iş dünyası temsilcileri, İran savaşının ateşkes ve mutabakat ile sonuçlanması durumunda, hudutların açılması önünde bir mani kalmayacağı görüşünde.

“Çok hoş gelişmeler bekliyoruz”

Gerek Ermenistan ile ortak bir tarihin paylaşıldığı Ani Harabeleri üzere kültürel ve turistik bölgeleri gerekse ticaret yolları üzerindeki stratejik pozisyonu nedeniyle öne çıkan kentlerin başında Kars geliyor.

DW Türkçe’ye konuşan Kars Ticaret ve Sanayi Odası Başkanı Kadir Bozan, Ermenistan ile kara hududunun açılmasını ve direkt ticaretin başlamasını heyecanla beklediklerini söylüyor.

Azerbaycan ile Ermenistan ortasında Karabağ sorunu nedeni ile oluşan çatışma ortamının geride kalmasının akabinde Türkiye’nin Ermenistan hududuna yakın kentlerinde umutlu bir hava oluştuğunu lisana getiren Bozan, “Özellikle Zengezur yani Trump Koridoru ismi verilen yeni lojistik güzergâhın devreye girmesi bizim tüccarlarımız için çok değerli bir mevzu. Biz Ermenistan kapısının açılması ile hem tüccarlarımız hem halkımız için çok hoş gelişmelerin olacağını düşünüyoruz” diyor.

“Trump Koridoru” neyi amaçlıyor?

Türkiye-Ermenistan yakınlaşmasının en kıymetli ayaklarından biri olan ‘TRIPP’, bir öbür deyişle ‘Trump Koridoru’ (Trump Milletlerarası Barış ve Refah Yolu), Azerbaycan ile Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti’ni Ermenistan’ın güneyindeki Zengezur bölgesi üzerinden birbirine bağlamayı hedefliyor.

İşletme hakları ABD liderliğindeki bir konsorsiyuma verilen 43 kilometrelik koridor, Hazar Denizi’nden Türkiye’ye uzanan ulaşım sınırını kapsıyor. Trump Koridoru, Güney Kafkasya’da Rusya’nın tesirini azaltıp ABD’nin bölgedeki aktifliğini artırmayı amaçlayan bir ticari ve lojistik proje olarak bedellendiriliyor.

Yeni periyotta TRIPP’in fonksiyonellik kazanmasıyla birlikte bilhassa Kars’ın Güney Kafkasya bölgesinde kıymetli bir ticaret ve turizm merkezi hâline gelebileceğini tabir eden Bozan, bu noktada Bakü-Tiflis-Kars tren yolunun kıymetine dikkat çekiyor.

Bozan, “Ermenistan kapısının açılması demek eski Sovyet Rusya’daki bütün alanlara gidecek olan bir demiryolunun Kars’tan geçecek olması demek. Kars merkezi pozisyonuyla jeopolitik bir ehemmiyete sahip olacak ve kesişim noktası üzerinde ticaretin de bununla bir arada çok âlâ bir noktaya geleceğine inanıyoruz” diye konuşuyor.

“Her alanda çok kıymetli iş birlikleri kurabiliriz”

Türkiye’de Ermenistan ile sonların açılmasından en olumlu formda etkilenecek bir diğer kent ise Van. Tüm dünya Ermenileri için kutsal sayılan Ahtamar Kilisesi bu kentte bulunuyor. Ayrıyeten Van, gastronomisi ve turizm imkanları ile hem İran hem de Ermenistan’dan önemli bir turist çekme potansiyeline sahip.

DW Türkçe’ye konuşan Van Ticaret ve Sanayi Odası Başkanı Necdet Takva, yakın gelecekte Ermenistan’ın kendileri için en kıymetli partner olma ihtimalinin yüksek olduğunu söylüyor. Takva, Ermenistan ile hudutların açılması ve bağların düzelmesinin bilhassa Ermenistan dışında yaşayan ve sayıları 5 milyonu aşan diaspora Ermenilerinin bölgeye gelmesini sağlayacağını kaydediyor.

Takva, “Yaklaşık 3 milyonluk Ermeni nüfusu ile birlikte toplamda 7-8 milyon Ermeni kardeşimizi Van’a bekliyoruz. Sırf turizm değil, her alanda çok kıymetli iş birlikleri kurabiliriz” diyor.

“Hem ticaret hem istihdam artacak”

Ermenistan ile hudutların açılmasını dört gözle bekleyen bir başka kent de Ardahan. Gürcistan’a açılan Türkgözü ve Çıldır-Aktaş hudut kapılarına mesken sahipliği yapan kentin Ermenistan sonuna uzaklığı ise yaklaşık 20 kilometre. Ardahan, Ermenistan ile ticaretin gelişmesiyle Güney Kafkasya’da kıymetli duraklardan biri olma potansiyeline sahip.

DW Türkçe’ye konuşan Ardahan Ticaret ve Sanayi Odası Başkanı Çetin Demirci, yakın gelecekte Ardahan ve etrafındaki sona yakın bölgelerde direkt fabrika, üretim tesisi ve depo üzere yatırımlar yapılmasını beklediklerini söylüyor.

Ardahan’ın çok göç veren bir kent olduğunu, Azerbaycan-Ermenistan-Türkiye ortasındaki tansiyonun son bulmasıyla kentin yine bir cazibe merkezi hâline gelebileceğini lisana getiren Demirci, “Bizim yıllardır en büyük sorunumuz, iş alanları çok kısıtlı olduğu için gençlerimizin kenti terk etmesi. Artık yeni periyotta sanayi yatırımları gelecek diye bekliyoruz. Hem ticaret artacak hem istihdam artacak” diye konuşuyor.

“Artık bir asırlık düşmanlık bitmeli”

Ermenistan ile Türkiye ortasında açılacak birinci hudut kapısı olması beklenen Alican Hudut Kapısı, Iğdır kenti sonları içerisinde yer alıyor. Başta Iğdır kayısısı olmak üzere tarım ve hayvancılık ile anılan kent, hudutların açılmasıyla besin ihracatında sıçrama bekliyor.

DW Türkçe’ye konuşan Iğdır Ticaret ve Sanayi Odası Başkanı Kamil Arslan, Türkiye-Ermenistan ortasındaki hudut kapılarının fiilen açık olduğu Sovyetler Birliği devrinde canlı hayvan ve pamuk ticaretinin bölgenin en değerli geçim kaynağı olduğunu hatırlatıyor.

Yaklaşık 35 yıldır yaşanan meselelerin artık geride kalmasını istediklerini vurgulayan Arslan, “Biz ticaretin milliyeti olmaz diyoruz. Artık bu bir asırdan fazla olan düşmanlık bir formda bitmeli. Yani dünya küreselleşiyor. Avrupa küreselleşiyor. Biz neden bu formda kalalım?” diyor. Arslan yeni periyotta bilhassa inşaat gereçleri, besin ve lojistik alanında önemli gelişmeler yaşanmasını beklediklerini kelamlarına ekliyor.

İkinci Karabağ Savaşı sonrası olağanlaşma başladı

Temeli, 1915’te Osmanlı İmparatorluğu’nda Ermenilere yönelik gerçekleştirilen katliam ve Karabağ meselesine dayanan Türkiye-Ermenistan tansiyonu, 6 Eylül 2008’de periyodun Türkiye Cumhurbaşkanı Abdullah Gül’ün Ermenistan Cumhurbaşkanı Serj Sarkisyan’ın davetlisi olarak Ermenistan’ın başşehri Erivan’a gitmesi ile yerini birinci defa yumuşamaya bırakmıştı. Fakat Karabağ problemini çözmek üzere imzalanan Zürih Protokolleri’nin sonuçsuz kalmasıyla bağlantılar kopmuştu.

Eylül 2020’de İkinci Karabağ Savaşı’nın Azerbaycan’ın zaferi ile sonuçlanması sonrasında, Türkiye-Ermenistan bağları yine olağanlaşma sürecine girdi. Taraflar ortasında özel temsilciler atanırken, birinci görüşme Ocak 2022’de Rusya’nın başşehri Moskova’da gerçekleştirildi. Beşinci çeşit görüşme ise 30 Temmuz 2024’te birinci defa direkt temas noktası olan Alican Hudut Kapısı’nda gerçekleştirildi.

Temasların devam etmesiyle, yakın vakitte iki ülke ortasında direkt uçak seferlerinin ve hava yolu kargo nakliyatının başlatılması sağlandı. Ayrıyeten 1993’te Türkiye tarafından kapatılan Alican Hudut Kapısı’nın üçüncü ülke vatandaşları ve diplomatik pasaport sahiplerinin geçişlerine açılması kararlaştırıldı.

Şimdi ise gözler ortadan geçen 33 yılın akabinde Türkiye ile Ermenistan ortasındaki hudutların tam olarak ne vakit açılacağına çevrilmiş durumda.