Petrol fiyatları yükseliyor: Hangi eserlerde artırım riski var?

BEĞENDİM

ABONE OL

News

ABD-İsrail ile İran ortasındaki savaş ve Hürmüz Boğazı’na ait riskler petrol fiyatlarını yükseltti. Memleketler arası piyasalarda referans kabul edilen Brent petrolün varil fiyatı yaklaşık yüzde 10 artışla 100 dolar düzeyinin üzerine çıktı.

Analistler, bilhassa Hürmüz Boğazı üzerinden geçen petrol sevkiyatına ait risklerin fiyatlar üzerinde üst istikametli baskı yarattığını belirtiyor.

Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) datalarına nazaran Hürmüz Boğazı’ndan günde yaklaşık 20 milyon varil petrol ve petrol eseri taşınıyor. Bu ölçü dünya petrol tüketiminin yaklaşık yüzde 20’sine karşılık geliyor. Bu nedenle bölgede yaşanan her tansiyon global güç fiyatlarında süratli dalgalanmalara yol açabiliyor.

Petrol fiyatlarındaki artış birçok vakit sırf akaryakıt ve motorin fiyatlarındaki yükselişle ilişkilendiriliyor. Lakin petrol çağdaş iktisatta çok daha geniş bir rol oynuyor.

Uluslararası Güç Ajansı’nın değerlendirmelerine nazaran petrol sadece ulaşım yakıtı değil, tıpkı vakitte global kimya endüstrisinin en değerli hammaddelerinden biri.

Ham petrol rafinerilerde işlendiğinde sadece yakıt eserleri değil, birebir vakitte petrokimya kesiminin temel girdileri olan çok sayıda orta eser ortaya çıkıyor. Bu hususlar plastikten dokumaya, gübreden kozmetiğe kadar çok sayıda eserin üretiminde kullanılıyor.

Bu nedenle petrol fiyatlarında yaşanan dalgalanmalar üretim maliyetleri üzerinden birçok kesime zincirleme biçimde yansıyor.

Akaryakıt ve lojistik maliyetleri

Petrol fiyatlarındaki artışın birinci ve en süratli tesiri akaryakıt fiyatlarında görülüyor. Akaryakıt, motorin ve jet yakıtı üzere rafineri eserleri direkt ham petrol fiyatlarına bağlı olduğu için memleketler arası piyasalardaki yükseliş kısa müddette akaryakıt maliyetlerine yansıyor.

Enerji maliyetlerindeki artış nakliyecilik ve lojistik bölümünü de direkt etkiliyor. Dünya Bankası ve OECD raporları, güç fiyatlarındaki yükselişin global ticaret maliyetlerini artıran temel ögelerden biri olduğunu ortaya koyuyor.

DW Türkçe’ye konuşan güç uzmanı Ali Arif Aktürk’e nazaran petrol fiyatlarındaki artışın birinci etkilediği alanların başında nakliyat geliyor. Aktürk, “Bir defa içinde nakliyecilik, navlun olan her şey direkt etkilenir. Tarladan çıkan domates, salatalık pazara ulaşana kadar etkilenir” diyor.

Aktürk’e nazaran lojistik maliyetlerindeki artış üretim ve dağıtım zincirinin tamamını etkiliyor. Tarladan pazara uzanan süreçte yakıt maliyetlerinin artması marketlerde satılan eserlerin fiyatlarına da yansıyor.

Enerji maliyetlerindeki yükseliş turizm dalını de etkiliyor. Aktürk, hava nakliyatında yakıtın kıymetli bir maliyet kalemi olduğunu belirtiyor. Uçak biletlerinde yakıt maliyetinin yaklaşık üçte teğe kadar ulaşabildiğini söyleyen Aktürk’e nazaran akaryakıt fiyatlarındaki artış bilet fiyatlarını da üst çekiyor.

Uluslararası Hava Nakliyatı Birliği’ne (IATA) nazaran yakıt masrafları havayolu şirketlerinin toplam operasyon maliyetlerinin yüzde 25 ila 30’unu oluşturuyor.

Aktürk ayrıyeten Ortadoğu’daki tansiyon nedeniyle birtakım uçuş güzergâhlarının değişmesi durumunda uzaklıkların uzayabileceğini ve bunun hava yolu şirketlerinin maliyetlerini artıracağını tabir ediyor. Bu durum turizm bölümüne de direkt yansıyor.

Tarım, gübre ve besin fiyatları

Petrol ve doğalgaz türevleri tarım dalında de kıymetli rol oynuyor. Kimyasal gübre üretimi güç ağır bir süreç olduğu için güç fiyatlarındaki artış gübre maliyetlerini direkt etkiliyor.

Birleşmiş Milletler Besin ve Tarım Örgütü’nün (FAO) tahlilleri güç fiyatları ile gübre maliyetleri ortasında güçlü bir bağlantı bulunduğunu gösteriyor. FAO’ya nazaran gübre üretiminde kullanılan güç maliyetleri kimi eserlerde toplam maliyetin yüzde 70’ine kadar çıkabiliyor. Bu nedenle güç fiyatlarındaki artış ziraî üretim maliyetlerini süratle üst çekebiliyor.

Aktürk, petrol ve gazın rafinasyonu sırasında ortaya çıkan orta eserlerin gübre dalının temel girdileri ortasında yer aldığını belirtiyor. Aktürk’e nazaran fiyat artışları bilhassa tarım döneminde maliyet baskısını daha da artırıyor.

Aktürk ayrıyeten gübre dalında getirilen kimi ihracat kısıtlamalarının tesirinin sonlu kalabileceğini tabir ediyor. Aktürk’e nazaran gübre ve tarım ilacı maliyetlerindeki artış besin fiyatlarını üst çeken ögeler ortasında yer alıyor ve besin fiyatlarındaki yükseliş enflasyonu olumsuz etkiliyor.

Plastik ve ambalaj üretimi

Petrol türevleri plastik üretiminin temel hammaddeleri ortasında yer alıyor. Rafinerilerde elde edilen nafta üzere petrokimya eserleri plastik üretiminde kullanılıyor. Milletlerarası Güç Ajansı’nın projeksiyonlarına nazaran 2030’a kadar petrol talebindeki artışın yaklaşık üçte biri petrokimya dalından gelecek. Plastik, ambalaj ve sentetik gereçler petrol talebindeki büyümenin en kıymetli kaynakları ortasında yer alıyor.

Petrol fiyatlarının yükselmesi plastik hammaddelerinin maliyetini artırırken; bu durum plastik ambalajlar, tek kullanımlık eserler, mesken eşyaları ve elektronik aygıtların kesimleri üzere çok sayıda eserin fiyatını etkiliyor.

Ambalaj dalının büyük ölçüde plastik eserlere dayanması besin kesiminde de dolaylı maliyet artışlarına yol açıyor. Besin paketleme, depolama ve taşımada kullanılan plastik ambalajlar üretim maliyetlerinin kıymetli bir kısmını oluşturuyor.

Tekstil ve sentetik kumaşlar

Tekstil dalında kullanılan birtakım lifler direkt petrol türevlerinden elde ediliyor. Polyester, naylon, akrilik ve elastan üzere sentetik lifler petrokimya eserlerinden üretiliyor.

Sentetik lifler dünya dokuma üretiminde en yaygın kullanılan lifler ortasında yer alıyor. Bu nedenle petrol fiyatlarındaki artış bilhassa sentetik kumaşlı dokumacılık eserlerinde maliyet baskısı yaratıyor.

Aktürk, petrokimya zincirindeki fiyat artışlarının dokumacılık ve plastik dallarını direkt etkileyeceğini belirtiyor. Aktürk, “Kimya ve petrol kimya bölümlerinde bütan, nafta, propan üzere eserlerde fiyat artışları olacağı için ve tekrar bunun bir üstünde yer alan polietilen, polypropylene fiyatları ve hatta tedarik zincirleri meşakkate girecektir. Bu da dokuma kesimini, plastik bölümünü direkt etkiler” diyor.

Aktürk ayrıyeten batarya, pil ve akü üzere eserlerin üretiminde kullanılan birçok bileşenin petrokimya eserlerine bağlı olduğunu ve bu nedenle maliyet artışlarının bu alanlara da yansıyacağını söylüyor. Aktürk’e nazaran eserlerin iç yapısından dış kaplamasına kadar birçok bileşen petrokimya girdilerine bağlı olduğu için fiyat artışları kaçınılmaz olacak.

Kimya, boya ve paklık ürünleri

Boya, vernik, paklık eserleri, deterjanlar ve kozmetik eserler de petrokimya dalının çıktılarıyla üretiliyor.

Şampuan, sabun ve kozmetik eserlerinin üretiminde kullanılan birtakım kimyasal bileşenler de petrokimya türevlerinden elde ediliyor.

Bu nedenle petrol fiyatlarındaki artış inşaat boyalarından paklık eserlerine ve kozmetiğe kadar geniş bir eser kümesinde maliyet artışına yol açıyor.

Sigorta ve nakliyecilik riskleri

Petrol fiyatlarının yükseldiği periyotlarda sırf üretim maliyetleri değil, nakliyat riskleri de artıyor. Bilhassa jeopolitik tansiyonların ağır olduğu bölgelerde petrol ve petrol eserlerinin taşındığı deniz yollarında sigorta primleri yükseliyor.

Enerji uzmanı Aktürk, global ölçekte reasürans dalında risk primlerinin arttığını belirtiyor. Aktürk’e nazaran bu durum sigorta ve sigortacılıkla ilgili her poliçeye gecikmeli olarak yansıyacak.

Sigorta maliyetlerindeki artış lojistik ve ticaret maliyetlerini artırarak petrol ve petrol eserlerinin son fiyatlarını etkiliyor.

Stagflasyon riski gündemde

Uzmanlara nazaran petrol fiyatlarında yaşanan sert yükselişler sırf belli bölümleri değil, global ekonomiyi de etkiliyor.

Enerji uzmanı Ali Arif Aktürk’e nazaran fiyatlardaki artışın hem Türkiye iktisadını hem de dünya ekonomilerini olumsuz etkilemesi kaçınılmaz.

Aktürk, “Eğer bu olay uzamaya eğilim gösterirse tüm dünya ekonomilerinde hem yüksek enflasyon hem de sakinlik birlikte baş gösterecektir. Stagflasyon tehlikesi bilhassa ortadadır” diyor.

Aktürk, petrol fiyatlarındaki artıştan gelir elde eden ülkelerde bile harikulâde ekonomik şartların sürdüğünü belirtiyor. Körfez ülkeleri ve Rusya üzere petrol gelirine sahip iktisatların fiyat artışlarından gelir elde edebileceğini lakin bunun global iktisat için kısa vadede rahatlatıcı bir tesir yaratmayacağını tabir ediyor. Aktürk, petrol gelirlerinin arttığı ülkelerde bu kaynakların büyük kısmının savunma harcamalarına yönelme ihtimaline de dikkat çekiyor.