İran Savaşı global çip üretimini tehlikeye soktu

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

İran Savaşı şu an için büyük ölçüde Ortadoğu ile sonlu kalsa da, olumsuz ekonomik sonuçları tüm yerküreyi etkiliyor. 

ABD ve İsrail’in İran’a yönelik başlattığı savaş, başta petrol ve doğal gaz olmak üzere pek çok alanda çok fiyat artışlarına sebep oluyor. Hürmüz Boğazı’nın kullanılamaması ayrıca dünya genelinde bilgisayar çipi üretim ve tedarikini olumsuz etkiliyor. 

Çip sanayisi tabiatı gereği global bir ağ olarak işliyor ve çok kesimli bir yapıya sahip. Bu da dünya genelinde birtakım ülke ve bölgelerde uzmanlaşma oluştuğu manasına geliyor. Daha açık belirtmek gerekirse; örneğin başta Körfez’deki devletler olmak üzere birtakım ülkeler çok özel hammaddelerin sağlanmasında öne çıkarken, ABD çip dizaynında önder pozisyonda bulunuyor. Tayvan ve Güney Kore üzere kimi Asya ülkeleri ise dünyanın gereksinimi olan çağdaş çipleri üretmekte uzmanlaşmış durumda.

Dünya çapında iç içe geçmiş yapı

Consorsbank’ın Baş Analisti Jochen Stanzl, “Çip dalı dünya çapında öylesine iç içe geçmiş durumda ki, tedariki konusunda tek bir ülkeden bile vazgeçilmesi imkânsız” diye konuşuyor. Bilhassa Ortadoğu’nun petrol ve doğal gazına, Katar’ın ise helyumuna olan bağımlılığın vazgeçilmez olduğunu belirten Stanzl, “Eğer bunlar kesilir ise bütün sistem çöker” sözlerini kullanıyor.

Hürmüz Boğazı’ndan geçişlerin sekteye uğraması, çip üretimi için gerekli olan helyumun Katar’dan çıkışını engelliyorFotoğraf: NASA/The Visible Earth/dpa/picture alliance

Danışmanlık şirketi PwC Strategy’den Tanjeff Schadt ise durumun şimdi tehlikeli noktada olmadığını belirterek “Uzun vadede, örneğin Güney Koreli çip üreticileri, helyum üzere değerli başlangıç materyallerinin tedarik zincirinde muhtemel aksamalar yaşanabileceği konusunda uyarıyor” diyor.

Pek çok ülke Katar’dan gelen helyuma bağımlı

Helyum, doğal gaz işlenirken bir yan eser olarak kazanılıyor ve çip üretimi için vazgeçilmez bir husus. Öbür fonksiyonlarının yanı sıra soğutma hedefiyle kullanılan helyum için uzman Jochen Stanzl, Ortadoğu kaynaklı tedarikçilere neredeyse hiç alternatif olmadığını belirtiyor. Uzman, “Helyumun yarısı ABD’den geliyor lakin ABD bu helyuma kendisi muhtaçlık duyuyor” diyerek mümkün darboğazın sebebine işaret ediyor.

Diğer ülkeler ise helyumu doğal gaz sürece sürecinde elde eden ve global üretimin yaklaşık yüzde 40’ını elinde tutan Katar’a bağımlı durumda. Fakat buyrukluk, Körfez’deki çatışma nedeniyle doğalgaz üretimini azalttı yahut kısmen durdurdu. Buna bir de Hürmüz Boğazı’nın İran tarafından kapatılması eklenince durum daha da kritik hale geldi. Bu da dünyaya daha az doğalgaz, petrol ve helyumun teslim edilebildiğini gösteriyor.

Küresel çip muhtaçlığının yaklaşık yüzde 90’ının üretildiği Tayvan’da, kesimin en büyük isimlerinden biri TSMCFotoğraf: Cheng-Chia Huang/ZUMA/picture alliance

“Modern çiplerin yaklaşık yüzde 90’ı Tayvan’da üretiliyor”

Söz konusu olumsuz gelişme, en çok da çip üretimini elinde tutan Tayvan ve Güney Kore’yi vuruyor. Çünkü dünyanın en kıymetli çip üreticileri olan TSMC ve Samsung Electronics şirketleri bu ülkelerde bulunuyor. PwC’den Tanjeff Schadt, “Modern çiplerin yaklaşık yüzde 90’ı Tayvan’da üretiliyor” diyerek Tayvan’ın global bağımlılıktaki rolünü bilgiyle ortaya koyuyor.

Katar’dan gaz sevkiyatı yapılamadığı için “Tayvan, yakında güç kullanımını kısıtlayarak karneye bağlamak zorunda kalabilir” tasası hakim. BNP Paribas Bankası Baş Yatırım Stratejisti Stefan Kemper, “TSMC, Tayvan’daki gücün yüzde onunu tüketiyor ve ülkenin en büyük güç kullanıcısı pozisyonunda. Bu nedenle güç tüketiminde kısıtlamaya gidilmesinden bilhassa olumsuz etkilenecektir” diyor ve ekliyor: “Sonuç olarak dünyaya daha az çip sunulacaktır ya da çipler kıymetli ölçüde zamlanacaktır.” Kemper, her iki olasılığın da olumsuz sonuç manasına geleceğinin altını çiziyor.

Consorsbank’tan Jochen Stanzl ise, helyumun kesilmesi durumunda yaşanacak mümkün senaryoyu daha da karanlık görüyor ve “Tayvan ve Güney Kore’nin yaklaşık üç aylık helyum stokları var. Ondan sonra üretimi durdurmak zorundalar zira makinelerin soğutulmasında helyumun yerini tutacak diğer bir husus yok” diye ekliyor.

Tedarikte yaşanacak bir kesintinin, yarı iletken ve bilgisayar çiplerindeki global tedarik zincirinin çökmesi manasına geleceği telaşı hakim. Stanzl, bunun “en makus durum senaryosu” olduğunu tabir ediyor. Şu an için piyasa gözlemcileri, çoğunlukla Hürmüz Boğazı’ndaki yahut Körfez bölgesindeki durumun bu noktaya gelmeden olağana döneceğini varsayıyor.

DW / ETO,ET