Dünya iktisadında İran sarsıntısı: Beklentiler nasıl?

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

ABD ile İsrail’inİran’a 28 Şubat’ta karşı başlattığı savaştabirçoklarına nazaran kısa müddette ülkede bir rejim değişikliği olacaktı. Lakin çok sayıda üst seviye İranlı yetkili öldürülmüş olsa da sistem ayakta kalmayı başardı. Sonuçları ise global güç darboğazı, rekor petrol fiyatları, borsalarda sarsıntı, yüksek enflasyon ve ekonomilerde daralma oldu.

Uluslararası Para Fonu (IMF), her ülke ve bölgenin birebir ölçüde ziyan görmediğini fakat savaşın tüm dünya iktisadını olumsuz etkilediğini kaydediyor. IMF’ye nazaran güç ithal edenler güç ihraç edenlerden, fakir ülkeler zenginlerden ve çok az rezervi olan yahut hiç rezervi olmayanlar ise büyük rezervlere sahip olanlardan çok daha olumsuz etkilendi.

Daha az güç – kıymetli üretim

Bunun temel nedenlerinden biri, global güç arzının kesintiye uğraması. Memleketler arası Güç Ajansı’na (IEA) nazaran İran savaşı, global petrol piyasası tarihindeki en büyük arz kesintisine yol açtı ve sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) arzının da yaklaşık yüzde 20 oranında azalması sonucunu doğurdu.

Almanya’nın dış ticaret ve yatırım ajansı olan Germany Trade & Invest (GTAI), “Hürmüz Boğazı’nın fiilen kapatılmasının tesirleri Asya ülkelerini bilhassa sert vuruyor, zira petrol ve gaz ithalatının yüzde 90’a varan kısmı Körfez’den geliyor” diyor.

Hindistan’da tüp kuyruğunda bekleyen insanlarFotoğraf: Sunil Ghosh/Hindustan Times/IMAGO

GTAI’ye nazaran savaşın yol açtığı sonuçlar bilhassa Güney ve Güneydoğu Asya’da artan güç fiyatları ve arz darboğazları formunda şimdiden besbelli formda kendini gösteriyor. Birçok ülkede hükümetler bu nedenle mevcut rezervlerin özgür bırakılması ve sübvansiyon üzere tedbirlerle ekonomik önlemler uyguluyor.

En büyük hammadde ithalatçısı olan Çin ise Ortadoğu’ya Uzak Doğu ülkeleri kadar bağımlı değil. GTAI’ye nazaran, Çin Halk Cumhuriyeti boru çizgileriyle güçte Rusya’ya uygun bağlı ve ayrıyeten kendisi de büyük güç ve ham husus rezervlerine sahip. Hasebiyle tankerlerle yapılan teslimatlara öbür ülkeler kadar muhtaç değil.

Tedarik zincirlerinin bozulması çip sanayisini vurdu

IMF’ye nazaran birçok tedarik zinciri savaştan olumsuz etkilendi. Tankerlerin ve konteyner gemilerinin rotalarını değiştirmesi gerekiyor ve Körfez ülkelerindeki havalimanları üzerinden yapılan aktarmalı havayolu trafiği de oldukça ziyan görmüş durumda.

Bu durum navlun ve sigorta maliyetlerini artırırken teslimat müddetlerini de uzatıyor. Bundan da bilhassa tedarik zincirleri Ortadoğu ile yakından ilişkili olan Asya-Pasifik bölgesi ülkeleri etkileniyor. Örneğin gübre hammaddelerinde, plastik üretiminde yahut çip sanayisi için gerekli olan helyum üzere gazlarda darboğaz kelam konusu.

Asya ülkeleri, yüksek güç kullanımı gerektiren çip ve yarı iletkenlerde dünya muhtaçlığının çok büyük kısmını karşılıyor. Onların yaşadığı güç darboğazı bütün dünyayı olumsuz etkiliyor Fotoğraf: Florence Lo/REUTERS

Ve Asya’nın ağır güç kullanımı gerektiren çip sanayisi darbe yediğinde bunu bütün sanayi ülkeleri hissediyor. Piyasalar elektronik aygıtlar, otomobiller, uçaklar und yapay zeka için Tayvan, Çin ve Güney Kore’den gelen çiplere ve yarı iletkenlere muhtaç.

Ekonomi müracaat şirketi PwC’den Tanjeff Schadt, “Modern çiplerin yaklaşık yüzde 90’ı Tayvan’da üretiliyor” diye hatırlatıyor ve Katar’dan gaz sevkiyatı olmaması halinde Tayvan’ın yakında enerjiyi karneye bağlaması gerekebileceğini belirtiyor. Ayrıca çip üretimi için helyum gerekiyor ki bu alanda dünya arzının büyük bir kısmını şimdiye kadar Katar sağlıyordu.

Akıllı telefonların üretimi için ise Hindistan, Çin yahut Vietnam’daki üretim sınırlarına gereksinim duyuluyor.

Tedarik zincirleri ve besin üretimi sekteye uğradı

Bozulan tedarik zincirleri, günlük gereksinim hususlarını ve kritik üretim araçlarını da vuruyor. Öbür eserlerin yanı sıra üre, amonyak ve fosfat ticareti şu anda bloke edilmiş olan Hürmüz Boğazı’ndan geçtiği için dünya pazarına artık kâfi gübre ulaşmıyor. Ayrıyeten dünyadaki kükürdün yarısı Hürmüz Boğazı üzerinden taşınıyor. Kükürt de gübre üretmek için olduğu kadar kimyasalların üretimi yahut kritik minerallerin rafine edilmesi için kullanılan bir unsur.

Özellikle gübre ve imalinde kulanıllan madelerdeki tedarik ezası tüm dünyada temel besin enflasyonunda artışa neden oluyor. Bir tarlayı gübreleyen traktör ve aparatı Fotoğraf: Leonid Eremeychuk/PantherMedia/imago-images

Almanya’da besin ve tarım alanındaki işletmelerin temsil edildiği kooperatif olan Raiffeisen Birliği (DRV) Genel Müdürü Philipp Spinne, mineral gübrelerin dünya pazarlarında yılın başından bu yana yaklaşık yüzde 30 ila 40 oranında zamlandığını hatırlatıyor. Bunun Avrupa üzerinde direkt tesiri az lakin dolaylı tesiri mevcut. Çünkü Tarım Sanayisi Birliği’ne nazaran Avrupa, şu devir savaştan etkilenen bölgeden neredeyse hiç gübre almıyor, zira gübreyi kendisi üretiyor.

Öte yandan gübre üretimi için doğal gaz kaide. Savaşın uzun sürmesi halinde Avrupa’da da fiyatlar yükselebilir ki bunun sonucu olarak besin fiyatlarının artması da kuvvetle mümkün.

Düşük gelirli ülkelerde besin tüketimin, yani sarfiyatların yaklaşık yüzde 36’sını, yükselen ekonomilerde yüzde 20’sini, sanayi ülkelerinde ise yüzde 9’unu oluşturuyor. Hasebiyle Afrika’daki birçok ülkede, Ortadoğu’nun birtakım ülkelerinde ve Orta Amerika’da beşerler gelirlerinin büyük bir kısmını besine harcıyor. Bu nedenle daha yüksek besin fiyatlarından en çok dargelirliler olumsuz etkileniyor. IMF’ye nazaran, Avrupa’da da güç kaynaklı yeni fiyat artışları, hayat maliyetlerini artıracağından beşerler üzerindeki mevcut yükü de hissedilir biçimde artıracak.

OECD: Minimal büyüme beklentisi

Bu olumsuz gelişmelere karşın Milletlerarası Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD), global gayri safi yurt içi hasıla artışının 2026’da yüzde 2,9 düzeyinde istikrarlı bir seyir izleyeceğini, 2027’de ise yüzde 3’e yükseleceğini varsayım ediyor. Yaşanması beklenen minimal büyümenin de teknolojiyle ilgili yatırımlar ve kademeli olarak düşecek gümrük vergisi oranları sayesinde kaydedileceği belirtiliyor. 

Hürmüz Boğazı’nın kapanması Almanya’da akayakıt fiyatlarında artışa neden oldu. Hükümetin aldığı önlemler kapsamında 1 Nisan’da yürürlüğe giren uygulamaya nazaran benzincilerde fiyatlar günde yalnızca bir sefer artırılabilecekFotoğraf: Christian Ohde/picture alliance

Ancak İran savaşı global ekonomiyi frenliyor ve talep konusunda kıymetli bir belirsizliğe yol açıyor. Önümüzdeki yıllara dair kestirimlerin ön şartı, güç piyasasındaki mevcut aksamaların süreksiz olduğu ve fiyatların 2026 ortasından itibaren olağana döneceği varsayımlarına dayanıyor.

OECD’ye nazaran G20’de enflasyonun 2026’da yüzde 4 olması bekleniyor ve bu oran daha evvel beklenenden yüzde 1,2’ye nazaran epey yüksek. Güç fiyatlarındaki baskının düşmesi beklendiği için 2027’de yüzde 2,7’ye gerilemesi bekleniyor.

ABD için bu yıl yüzde 2, 2027’de ise yüzde 1,7 büyüme bekleniyor. Euro ülkelerinde de 2026’da yüzde 0,8, 2027’de ise yüzde 1,2 büyüme öngörülüyor.

Çin’deki büyümenin ise 2026’da yüzde 4,4’e ve 2027’de yüzde 4,3’e gerilemesi öngörülüyor.

Bazı uzmanlara nazaran Körfez ülkeleri de İran savaşı nedeniyle yılın birinci yarısında resesyona girecek. İngiliz niyet kuruluşu Oxford Economics, Körfez İşbirliği Kurulu ülkeleri olan Suudi Arabistan, Umman, Katar, Bahreyn, Kuveyt ve Birleşik Arap Emirlikleri için yüzde 0,2 küçülme öngörüyor. Bu, büyüme beklentilerinin savaş öncesi periyoda kıyasla yüzde 4,6 puan aşağı taraflı revize edilmesi demek.

Ekonomi enstitütlerinin Alman hükümeti için hazırladıkları ortak öngörü raporunda, 2026 için sırf yüzde 0,6’lık bir büyüme beklediklerini duyurdularFotoğraf: Boris Roessler/dpa/picture alliance

Almanya iktisadı daha da zayıflıyor

Almanya’nın önde gelen ekonomik araştırma enstitüleri ise kendi ekonomileri için daha az optimist, bu nedenle konjonktür kestirimlerini kıymetli ölçüde aşağı istikametli düzelttiler. Alman hükümeti için hazırladıkları ortak öngörü raporunda, içinde bulunulan 2026 için sırf yüzde 0,6’lık bir büyüme beklediklerini duyurdular. Sonbaharda açıklanan iddialarında bunun iki katından fazla bir artış bekleniyordu. 2027 için de öngörülerini yüzde 1,4’ten yüzde 0,9’a çekerek önemli oranda düşürdüler.

Tahminleri karamsar kılan da yüksek güç fiyatları nedeniyle enflasyonun yükseleceğine inanılması. Hem bu yıl hem de önümüzdeki yıl tüketici fiyatlarının yüzde 2,8 oranında artması bekleniyor. Aslında Mart ayında Almanya’nın enflasyon oranı yüzde 2,7’ye tırmanmış, 2024 başından bu yana görülen bu yüksek bedel nedeniyle telaşlar artmıştı. Almanya Merkez Bankası (Bundesbank) da son olarak enflasyon oranının “yakın vakitte yüzde üçe gerçek yükselebileceği” ihtarında bulundu.

Ifo anketi: On şirketten dokuzu ek yükten endişeli

Münih merkezli Ifo Enstitüsü’nün yaptığı bir araştırmaya nazaran de birçok şirket önümüzdeki aylarda ek masraflarla karşılaşacağından yola çıkarak karamsar bir gidişata hazırlanıyor. Almanya’daki on sanayi işletmesinden dokuzu, başta yüksek güç fiyatları olmak üzere işlerinin İran Savaşı’ndan olumsuz etkileneceğini düşünüyor.

Araştırmaya katılan şirketlerin üçte birinden fazlası, deniz yollarındaki kısıtlamalardan ve orta eserler ile hammaddelerdeki tedarik külfetlerinden etkileneceğini öngörüyor. Hava kargo nakliyatında bir aksama bekleyenlerin oranı da yüzde 16.

Araştırmaya katılan şirketlerin yaklaşık dörtte biri ise kıymetli ihracat pazarlarında talebin düşmesini bekliyor. Ayrıyeten birçok şirket; belgisiz navlun ve lojistik maliyetleri, artan sigorta primleri yahut artan ödeme riskleri üzere finansal risklerle karşılaşacağını da kestirim ediyor. ifo Enstitüsü’nün işletmelerdeki beklentileri araştıran bölümün Başkanı Klaus Wohlrabe, “Sonuçlar, İran Savaşı’nın ekonomik sonuçlarının şimdiden görüldüğünü ve bunun daha da artabileceğini açıkça ortaya koyuyor” diyor ve “Belirsizlik ne kadar uzun sürerse, şirketler için ekonomik sorunlar de o kadar büyüyecektir” halinde kaygısını lisana getiriyor.