Avrupa’da adalete kişi başına 85 euro, Türkiye’de 15 euro

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Bir Avrupa Kurulu organı olan Adaletin Aktifliği İçin Avrupa Komitesi (CEPEJ), Avrupa ülkelerinin isimli sistemlerine ait periyodik kıymetlendirme raporunu bugün Strasbourg’da yayımladı.

Rapora nazaran Avrupa ülkelerinin isimli sistemlere ayırdığı bütçe oranı son yıllarda artış gösterse de ulusal gelir içindeki hisseleri hâlâ yetersiz. Avrupa ülkeleri 2022 yılında isimli sistemleri için kişi başına ortalama 85,4 euro (ortanca bedel 74,8 euro) harcadı. Kişi başına ortalama harcama 2014’te 59,1 euro, 2020’de ise 78,09 euro olarak kaydedilmişti.

İstatistikler, gelir seviyesi yüksek ülkelerin başkalarına oranla isimli sistemlerine kişi başına daha fazla hisse ayırdığını gösteriyor. İsimli sistemine kişi başına en fazla hisse ayıran ülkeler İsviçre (245,6 euro), Monako (217,4 euro) ve Lüksemburg (193 euro). En az ayıranlar ise Gürcistan (14,5 euro), Türkiye (15,6 euro) ve Arnavutluk (15,8 euro). Lakin Avrupa Kurulu kaynakları, ülkelerin ekonomik şartlarının, enflasyon oranlarının ve para ünitelerinin tıpkı olmadığına işaret edip, bu oranlar ortası bir kıyaslamanın tam olarak gerçeği yansıtmayacağına işaret ediyor.

Avrupa devletleri isimli sistemlerine ayırdıkları bütçenin 3’te 2’sini mahkemeler, yüzde 25’ini savcılıklar, kalanını ise isimli yardım için harcıyor. Kişi başına mahkemeler için ortalama 50,67 euro, savcılıklar içinse 18,6 euro harcanıyor. Mahkemeler için 2020’de kişi başına harcanan ölçü 46 euro civarındaydı. 2020-2022 yılları ortasında ortalama isimli yardım ölçüsü ise yüzde 16 azalarak 120 milyon eurodan 100 milyon euroya geriledi. Avrupa’da 2022’de isimli yardıma kişi başına ortalama 10 euro (milli gelirin yüzde 0,024’ü), ortanca kıymet olarak ise 2,65 euro (milli gelirin 0,011’i) harcandı. Türkiye birebir devirde isimli yardıma kişi başına 1,15 euro (milli gelirin yüzde 0,011’i) harcadı. İsimli yardıma en fazla hisse ayıran ülkeler, kişi başına 59,35 euro ile (milli gelirin 0,194’ü) İngiltere, Galler ve Kuzey İrlanda oldu.

Hâkim, savcı ve avukatlar

İstatistikler Avrupa’da 2022 sonunda 100 bin şahsa ortalama 22 hâkim (ortanca bedel 17,6) düştüğünü gösteriyor. Bu oranın en düşük olduğu ülkeler İngiltere ve Galler (100 bin şahsa yaklaşık 3 hâkim), en yüksek olduğu ülkeler ise Monako (102), Hırvatistan ve Karadağ (42,4). Türkiye’de 2012’de 10,7 olan ve 2018’te 15,6 olarak kaydedilen bu oran, Avrupa Kurulu’nun 2022 bilgilerine 17,4 olarak yansıdı. Hâkim sayısındaki farklılık her ülkenin kendine has yargı sisteminden ve kimi ülkelerde profesyonel olmayan yargıçların varlığından kaynaklanıyor.

Türkiye’de 2022 yılı datalarına nazaran 100 bin kişi başına 17,4 hakim ve 8,7 savcı düşüyorFotoğraf: ANKA

Savcı sayısı da ülkeden ülkeye değişiyor. Avrupa genelinde 100 bin bireye 12,2 savcı (ortanca kıymet 11,2) düşüyor. Fransa ve İrlanda’da 100 bin bireye yalnızca 3 savcı, Bulgaristan, Letonya ve Moldova’da ise 24 savcı düşüyor. Türkiye’de 2012’de 5,8 olarak kaydedilen bu oran 2022 sonunda 8,7 olarak kayıtlara geçti.

Avrupa genelinde bayan hâkim ve savcı sayısı erkeklerden daha fazla. Avrupa’da 2022 yılında çalışan yargıçların yüzde 57’si, işe alınan yargıçların de yüzde 62’si bayandı. Bu alanda en yüksek orana sahip Letonya ve İsveç’te çalışan yargıçların yüzde 81’i, Malta’da işe alınan yargıçların yüzde 100’ü bayanlardan oluşuyor. Türkiye’de ise birebir devirde bayan hâkim oranı yüzde 47 olarak açıklandı.

Savcıların da ortalama yüzde 54’ü bayanlardan oluşuyor (ortanca bedel yüzde 57). Bayan savcı oranının en yüksek olduğu ülkeler Kıbrıs Cumhuriyeti (yüzde 73), Estonya (yüzde 70), İskoçya ve Slovenya (yüzde 68). En düşük olduğu ülkeler Azerbaycan (yüzde 7), Türkiye (yüzde 16) ve Ermenistan (yüzde 20).

Yargının üst kademelerindeki bayan oranı ise erkeklere göre hâlâ düşük. Ortadaki fark giderek kapansa da 2022 sonu prestijiyle yüksek mahkemelerdeki yargıçların yüzde 58’i, savcıların yüzde 54’ü, mahkeme liderlerinin yüzde 58’i ve başsavcıların yüzde 62’si erkeklerden oluşuyor. Türkiye’de 2012’de yalnızca yüzde 7 olan kadın mahkeme başkanı oranı 2022’de yüzde 15 olarak kaydedildi.

Ülkelerin gelir seviyeleri ortasında farklılıklar olsa da Avrupa’da hâkim ve savcıların maaşlarında 2012-2022 periyodunda artış gözlemlendi. 2022 yılında Avrupa genelinde meslek başlangıcındaki bir hâkim ortalama ulusal brüt maaştan 2,5 kat, mesleğinin sonundaki bir hâkim ise 4,9 kat fazla kazandı. Bu oran savcılar için meslek başlangıcında ortalama 1,9 kat, yüksek yargıda ise 3,7 kat olarak kaydedildi. Avrupa’da yargıçlar 2022’de ortalama brüt yıllık gelir olarak meslek başlangıcında 60 bin 750 euro (ortanca kıymet 46 bin 812 euro), meslek sonunda ise 115 bin 733 euro (ortanca kıymet 100 bin 367 euro) kazandı. Yargıçlar meslek başlangıcında en fazla brüt maaşı İskoçya’da (yılda 166 bin 195 euro), meslek sonunda ise İsviçre’de (yılda 356 bin euro) kazanıyor. Avrupa Kuruluna nazaran 2022’de Türkiye’de bir hâkimin meslek başlangıcında 16 bin 79 euro, meslek sonunda ise 29 bin 370 euro geliri vardı.

Avrupa’da 100 bin şahsa ortalama 180 avukat düşüyor. Bu alanda en düşük oran 23 avukatla Azerbaycan’a, en yüksek oran ise 505 ile Kıbrıs Cumhuriyeti’ne ilişkin. Avrupa’da avukatların yüzde 56’sını erkekler oluşturuyor. Buna karşın 2018’den bu yana bayan avukat oranı düzenli olarak artıyor. 2022 sonu prestijiyle 12 Avrupa ülkesinde bayan avukat sayısı çoğunlukta. 100 bin bireye yaklaşık 205 avukatın düştüğü Türkiye’de bayanların bu meslek kategorisindeki oranı yüzde 47.

Dava süreleri

Avrupa yargı sistemleri Covid-19 pandemi süreci sonrası 2022’den itibaren toparlanmaya başladı. Avrupa genelinde dava görülme mühleti 2020’ye oranla azaldı. Hukuk ve ticaret davalarında 2022’de ortalama dava görülme müddeti 273 gün (ortanca bedel 239), ortalama dava temizleme oranı ise yüzde 101 (ortanca paha yüzde 99) olarak kaydedildi. Bu alanlarda istatistik paylaşan ülkeler ortasında dava görülme müddetleri en kısa olanlar Azerbaycan (58 gün), İzlanda (115 gün) ve Litvanya (116 gün) oldu. En uzun olanlar ise Yunanistan (746 gün), İtalya (540 gün) ve Bosna-Hersek (518 gün) olarak kayıtlara geçti.

Türkiye’de ise birinci derece mahkemeler önündeki hukuk ve ticaret davalarında 2020’de 513 gün olan dava görülme müddeti 2022’de 397’ye geriledi. Birinci derece mahkemelerde 2020’de 230 gün olan idari dava görülme mühleti 167’ye düşerken, 2020’de 387 gün olan ceza davası görülme mühleti 2022’de 264 güne geriledi. Dava müddetlerinin azalmasında dijitalleşme ve yeni teknolojilere yatırımın kıymetli rol oynadığı belirtiliyor. Avrupa genelinde birinci derece mahkemelerde idari davaların ortalama görülme müddetinin 396 gün olduğunu belirten CEPEJ, bu oranın ceza davaları için 157 gün olduğunu bildiriyor.

Kurucuları ortasında Türkiye’nin de bulunduğu Avrupa Kurulu üyesi ülkelerin isimli sistemlerinin aktifliğini ve işlevlerini geliştirmek hedefiyle 2002 yılında kurulan CEPEJ, 2006’dan bu yana her iki yılda bir isimli sistemlerin değişik boyutlarına dair kıymetlendirme raporu yayımlıyor. Rapor, Avrupa hükümetleri tarafından isimli sistemler konusunda kılavuz evrak olarak kullanılıyor.

DW Türkçe’ye sansürsüz nasıl erişebilirim?