Keytruda’nın kara yüzü: Sahtecilik ve bavul ticareti

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

A.G.’nin eşi, kanser hastası olduğunu Ağustos 2017’de hastalığının son evresinde öğrendi. Tedaviye evvel Keytruda ile başladı, akabinde etken hususu emsal bir öteki immünoterapi ilacına geçti. Dört yıl boyunca “akıllı ilaç” olarak bilinen bu tedavileri kullandı. 39 yaşındayken 2024 yılında hayatını kaybetti. Toplumsal Güvenlik Kurumu’na (SGK) açtığı davanın sonuçlandığını göremedi.

A.G. hastalığı birinci öğrendiklerinde ilaca erişebilmek için yardım kampanyası başlatmak zorunda kaldıklarını söylüyor:

“Dilenci üzere hissediyorsun. Yer yarılsaydı da yerin içerisine girseydim dediğim vakitler oldu.” 

Eşinin hastalığı ilerledikçe yük daha da ağırlaşmış. “Bir yandan hastalıkla uğraşıyorsun başka yandan ilacı bulabilecek miyiz diye düşünüyorsun” diyor. Bilhassa fiyat geçiş devirlerinde yaşanan belirsizliğin süreci daha da ağırlaştırdığını söylüyor:

“Zam süreçlerinde her şey daha da berbattı. Eczaneler ilaçları vermiyorlardı, saklıyorlardı. ‘İlaç yok’ diyorlardı.”

Tedaviye erişebilmek için Şubat 2019’da SGK’ya karşı dava açtıklarını anlatan A.G., lokal mahkemenin verdiği önlem kararıyla ilaca ulaşabildiklerini söylüyor. Fakat süreç burada bitmemiş. SGK kararı bir üst mahkemeye taşımış, istinaf mahkemesi önlem kararını onasa da belge 2025 yılında Yargıtay tarafından “eksik inceleme” gerekçesiyle bozulmuş. A.G., eşi öldükten bir yıl sonra dava sürecini baştan tekrar yaşayacak.

Eşini kaybetmesinin üzerinden vakit geçmesine karşın süreci atlatamadığını söylüyor. Bugün de belirsizlik sürüyor:

“Şu anda da tedirginim. Parayı geri alacaklar diye çok korkuyoruz. Malım mülküm yok, nasıl öderim bilmiyorum.”

A.G.’nin kıssası, Türkiye’de ilaca erişim için dava açmak zorunda kalan çok sayıda ailenin yaşadıklarının bir örneği.

Fiyat farklılıkları, umutsuz hastalar

DW Türkçe’nin de modülü olduğu, Milletlerarası Araştırmacı Gazeteciler Konsorsiyumu’nun (ICIJ) 47 medya ortağıyla yürüttüğü The Cancer Calculus araştırması, Merck’in kanser ilacı Keytruda’ya erişimdeki eşitsizlikleri ve bunun nedenlerini ortaya koydu. Şirketin fiyat siyaseti, patentler ve bölüm stratejileri sonucu ortaya çıkan yüksek fiyatlar, ilaca erişim meselesini derinleştirirken bir yandan mahkeme salonlarına öteki yandan yasa dışı piyasalara kapı aralıyor.

Keytruda üzere ilaçlara erişimin kolay olmadığı ülkelerde, umutsuz hastalar kaçakçılık ve gri piyasalara yöneliyor. İlacın fiyatının ülkeden ülkeye değişmesi de kaçak yollarla satışı teşvik eden bir öteki öge olarak öne çıkıyor. Örneğin Türkiye’de bir doz ilaç yaklaşık 6 bin dolar iken ABD’de 12 bin doları geçiyor. Ekseriyetle üç haftada bir damar yoluyla verilen tedavinin iki yıla kadar sürmesi yüksek bir maliyet demek.

Kanser ilacı Keytruda’nın yüksek fiyatı hastaları kayıt dışı piyasalara itiyorFotoğraf: Aaron Chown/empics/picture alliance

Bu fiyat farkları sırf hudut ötesi kaçak ticareti beslemekle kalmıyor, tıpkı vakitte erişim probleminin yaşandığı ülkelerde kayıt dışı pazarların büyümesine taban hazırlıyor.

Keytruda’nın yıllık maliyetinin 3 milyon lirayı aştığı, ortalama gelire sahip bir kişinin bir yılda gereken 17-18 dozun üçünü bile karşılayamadığı Türkiye’de de ilaca erişim krizinin bir öteki yüzü olan kayıt dışı pazarlar kıymetli bir risk olarak öne çıkıyor.

Sağlık yazılım sistemini indirmişler

Son periyotta kamuoyuna yansıyan soruşturmalar, bu riskin Keytruda üzere yüksek maliyetli tedaviler için de potansiyel bir tehdit oluşturduğunu düşündürüyor.

Yeşil reçeteli ilaçlarla ilgili Ağustos 2025’te kamuoyuna yansıyan soruşturmalar bunun örneklerinden biri. DW Türkçe’nin incelediği iddianamelere nazaran, hekimlerin e-imza aygıtları çalındı ya da “Reçetem” uygulamasına iş yoğunluğu üzere münasebetlerle üçüncü şahısların erişmesine müsaade verildi; bu yolla uydurma reçeteler üretildi. Tabipler ise bu süreçte kendilerinin mağdur olduğunu, aygıtlarının yahut hesaplarının müsaadesiz kullanıldığını savunuyor.

Aynı devirde Türkiye’de elektronik imzalar konusunda güvenlik açığını gösteren bir öbür örnek de geçersiz diploma soruşturmasıydı.  Uydurma evraklarla e-imza üretilerek kamu sistemlerine yasa dışı erişim sağlandığı belirlenen soruşturmaya nazaran elektronik imza ile üniversite sistemlerine girildi, mezuniyetler üretilip notlar değiştirildi.

Dosyada dikkat çeken bir öteki öge da şüphelilerden birinin SGK’nın sıhhat yazılım sistemi olan Medula’nın web servislerine ilişkin kullanım kılavuzunu telefonuna indirmiş olması. Bu kılavuz, hasta kabulü, ilaç raporları ve faturalama üzere süreçlerin teknik işleyişini anlatıyor.

Uzmanlara nazaran bu usulün Keytruda üzere yüksek maliyetli kanser ilaçları için de teknik olarak kullanılabilmesi mümkün.

DW Türkçe’ye konuşan Alternatif Bilişim Derneği Başkanı ve bilişim hukuku uzmanı Avukat Faruk Çayır hastanelerde hekimlerin e-imzalarının üçüncü şahıslar tarafından kullanılabildiğini ve bunun geçersiz evrak düzenlenmesi ya da ilaç dolandırıcılığı üzere hatalarda kullanıldığını aktardı. Bilhassa yüksek maliyetli kanser ilaçlarının bu teknikle sisteme girilerek paraya çevrildiğini belirtti:

“Kanser ilaçları üzere değerli ilaçlar tedavi gayeli satılmış gösterilebiliyor. Buna ait birçok ceza davası yürüyor.”

Kayseri’den usulsüzlük alarmı 5 yıl önceden

Bu sorunun en dikkat cazip örneklerinden biri 2025 sonunda Kayseri’de ortaya çıktı. Lakin DW Türkçe’nin kamuya açık kaynaklardan edindiği bir doküman, geçersiz reçete üzerinden ilaç dolandırıcılığına ait alarm zillerinin çok daha evvelden çaldığını gösteriyor.

İncelenen dokümana nazaran Erciyes Üniversitesi Tıp Fakültesi Hastanesi Tıbbi Onkoloji kısmında çalışan Dr. Sedat Tarık Fırat, Şubat 2020’de Kayseri İl Sağlık Müdürlüğü’ne verdiği dilekçede kendi isminin kullanılarak uydurma reçeteler düzenlendiğini bildirdi. Kayseri İl Sağlık Müdürlüğü de 26 Şubat 2020’de Kayseri Eczacılar Odası’na bir yazı gönderdi. Oda’nın eczanelerle paylaştığı yazıda bu durumla karşılaşılması durumunda reçeteleri karşılamamaları ve ilgili ünitelere haber vermeleri istendi.

Bir başka ismi Pembrolizumab olan Keytruda ilacıFotoğraf: SoniPhotography/Pond5 Images/IMAGO

Bu ikazın, birebir hastane merkezli büyük operasyonun kamuoyuna yansımasından yaklaşık beş yıldan fazla mühlet evvel yapılmış olması, yetkililerin bu tıp argümanları ne kadar ciddiye aldığı konusunda soru işaretleri yaratıyor.

Röportajla ortaya çıkan skandal

Eylül 2025’te, Onkolog Fırat’ın Kayseri İl Sağlık Müdürlüğüne verdiği dilekçeden 5 yıl 7 ay sonra, gazeteci Yusuf Ağaşe’nin Akut Miyeloid Lösemi (AML) tedavisi gören Cafer B. ile yaptığı bir röportaj kamuoyunda yankı uyandırdı.

Cafer B., röportajda, kanser tedavisinde kullanılan ve beyaz reçete ile satılan yüksek fiyatlı Rydapt isimli ilacı hiç kullanmadığı halde ismine pek çok reçete kesildiğini anlatıyordu. Meğer Kayseri Erciyes Üniversitesi Tıp Fakültesi Hastanesi’nde ilacı kullanabilip kullanamayacağına ait laboratuvar testi negatif çıkmıştı.

Ağaşe’nin arka arda yaptığı haberler sonrası Aralık 2025’te Kayseri Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından soruşturma başlatıldı.

Soruşturma genişledikçe olayın Cafer B. ile sonlu olmadığı ortaya çıktı. Tıpkı hastanede tedavi gören 11 kanser hastası adına sahte sağlık kurulu raporları ve e-reçeteler düzenlendiği, milyonlarca liralık kanser ilaçlarının SGK üzerinden temin edilerek piyasaya sürüldüğü belirlendi.

Soruşturma ayrıntılarına nazaran laboratuvar sonuçları negatif çıkan hastalara kağıt üzerinde “pozitif” teşhisler konularak 88 milyon TL’yi aşan bir vurgun yapıldı.

Hastanede vazifeli dört tabibin e-imzasının bulunduğu 11 hastadan 10’u ölmüştü. Ağaşe, DW Türkçe’ye verdiği röportajda ,”Sadece Cafer B. ayakta kaldı. O da başkaları üzere ölseydi bu olay ortaya çıkmayacaktı” dedi.

“Ölmeseydin biraz daha para kazanırdık”

Ağaşe’nin soruşturma belgesinden aktardığına nazaran teknik takibe takılan konuşmalar, bu sistemin nasıl işlediğini çarpıcı biçimde ortaya koyuyor. Şüpheliler bu süreçten elde ettikleri karı da açıkça lisana getiriyor. Ağaşe, şüphelilerden birinin başkasına, ağır bakımda yatan bir bayan hastanın ölümünden sonra şu sözleri sarf ettiğini aktarıyor:

“Teyze ya biraz daha dayanamadın mı? Benim eczane güç durumda. Ya az daha ölmeseydin biraz daha para kazanırdık”

Ağaşe’nin aktardığına nazaran, soruşturma kapsamında eczacılar, eczane kalfaları ve ilaç deposu çalışanlarından oluşan 12 kişi gözaltına alınırken şu anda bir eczacı ve üç kalfa tutuklu. E-imzaları belgede yer alan hekimlere yönelik ise rastgele bir tutuklama süreci yapılmadı. Ağaşe ayrıyeten, ismi geçen tabiplerden birinin sekreterinin hala tıpkı hastanede çalışmaya devam ettiğini de DW Türkçe’ye aktardı.

Bu tablo, e-imza ve e-reçete sistemlerindeki kontrol zafiyetlerinin, Keytruda üzere yüksek maliyetli kanser ilaçlarında da emsal suistimal risklerini beraberinde getirebileceğini gösteriyor.

Soru önergeleri de yanıtsız

Kayseri’deki bu soruşturma, TBMM’ye de taşındı. Kayseri milletvekili Aşkın Genç’in 9 Aralık 2025 tarihli soru önergesinde, kaç hastanın verisinin berbata kullanıldığı, erişim loglarının nasıl denetlendiği, üniversite hastanelerinde çift doğrulama sisteminin bulunup bulunmadığı, birebir devirde tekrarlanan onkoloji reçeteleri için otomatik alarm ya da blokaj sisteminin olup olmadığı soruldu. Meclis kayıtlarına nazaran bu sorular yanıtlanmadı.

Yüksek fiyatlar ilaç sahteciliğini de besliyor. ICIJ ve medya ortakları, araştırma kapsamında yasa dışı satıcılara ulaştı ve birtakım ülkelerde sadece hastaların değil, hastanelerin de farkında olmadan uydurma eserlerin müşterisi haline geldiğini ortaya koydu.

Türkiye’de de ilaç sahteciliğine ait operasyonlar vakit zaman kamuoyuna yansıyor. Fakat bunların hangi ilaçlar olduğu bilgisi paylaşılmıyor. İçişleri Bakanlığının duyurusuna nazaran, en son Şubat 2025’te piyasa kıymeti yaklaşık 2 milyar TL olan düzmece kanser ilaçları ele geçirildi. Dört başka depo ve 1 imalathanede geçersiz kanser ilaçları imal edildiği tespit edildi. Ele geçirilen eserlerin ortasında 5 milyon adet uydurma ilaç, 100 bin boş kutu, 32 bin marka etiketi, dolum makineleri ve hammadde de yer alıyordu.

CHP Bursa Milletvekili Prof. Dr. Kayıhan Pala, TBMM’de bu uydurma ilaçların hangi hastanelere, eczanelere ve sıhhat kuruluşlarına ulaştığını, kaç hastanın bunları kullandığını, içeriklerinin tahlil edilip edilmediğini ve İlaç Takip Sistemi’nin neden bu dolanımı durduramadığını sordu. Bu önerge de karşılıksız bırakıldı.

Kaçakçılık riski sırf reçete sahteciliğiyle sonlu değil

DW Türkçe’ye konuşan bir eczacıya nazaran, Türkiye’de ilaç fiyatlarının piyasa kurunun altında belirlenen sabit euro kuru üzerinden hesaplanması da ithal ilaçları yurtdışı piyasalarına nazaran daha ucuz hale getiriyor. Fiyat farklarının birtakım eserlerde çok yüksek kâr marjları yarattığını belirten kaynak, bu durumun “bavul ticareti” olarak bilinen teknikle ilaçların yurtdışına taşınmasına yol açtığını tabir ediyor.

Aynı kaynağa nazaran bilhassa turistik bölgelerde bu durum daha görünür hale gelmiş durumda. Kaynak, “Bazı eczaneler turistlere satıştan para kazanıyor. Reçete birçok vakit denetim edilmiyor, nakit ödeme alınıyor. 10’ar 20’şer kutu alanlar oluyor” diyor.

Eczacı, bu satışların çoğu vakit süratli ve kayıt dışı gerçekleştiğini, kimi eczanelerin turist müşterilere bağımlı hale geldiğini söylüyor:

“Turist olmasa eczaneyi kapatacağız diyen yerler var.”

“Bu iş büsbütün fiyat farkından besleniyor” tabirini kullanan kaynak, kimi eserlerde yüzde 600’e varan kâr marjlarının oluşabildiğini vurguluyor.

Keytruda üzere biyolojik ilaçlar açısından ise farklı bir risk kelam konusu:

“Soğuk zincir kırılırsa ilaç tesirini kaybedebilir, hastalar için tehlikeli olur.”

Hastaneden temin kaçakçılığı bitirir mi?

DW Türkçe’ye konuşan ikinci bir eczacı kaynağa göre, Keytruda’nın geri ödeme kapsamına alınmasından sonra ilaç artık hür eczanelerden değil, büyük ölçüde hastanelerin Devlet Gereç Ofisi ve katalog sipariş sistemi üzerinden yaptığı alımlarla temin ediliyor. Kaynağın anlattığına nazaran, bilhassa 2025 yazından sonra immünoterapi ilaçlarında önemli bir değişiklik yapıldı. Hastalar ilacı dışarıdan almak yerine, günübirlik yatış açılarak hastanede tedavi görmeye başladı. 

Bu, teoride kontrolü artıran bir düzenleme. Lakin tıpkı kaynak, hastanın birden fazla vakit fizikî olarak yatmadan “günübirlik yatan hasta” statüsünde sisteme işlendiğini, hasebiyle ödemenin teknik olarak bu statü üzerinden yapıldığını anlatıyor. Bu nedenle ilacın artık hastaneler üzerinden temin edilmesi, suistimalleri büsbütün ortadan kaldırıp kaldırmadığı sorusunu gündemde tutuyor.

Türkiye’de Keytruda satışları 2024’te 100 milyon dolara ulaştıFotoğraf: Julien Behal/PA Wire/empics/picture alliance

Kayseri’deki soruşturmada da ilaçların eczaneler üzerinden temin edildiği, lakin birebir vakitte tabiplerin e-imzalarının evrakta yer aldığı ve buna karşın haklarında tutuklama kararı verilmediği dikkate alındığında, ilacın temin kanalından bağımsız olarak kontrol zafiyetinin sürdüğü görülüyor. Bu durum, Keytruda üzere yüksek maliyetli tedavilerde sorunun sadece nereden temin edildiği değil, sistemin bütününde nasıl denetlendiğiyle ilgili olduğunu ortaya koyuyor.

Satışlar artarken eşitsizlik de büyüyor

Tüm bu erişim ve güvenlik problemlerine karşın Keytruda’nın satışları süratle artıyor. ICIJ’e sağlanan datalara nazaran Türkiye’de Keytruda satışları 2020’de yaklaşık 14,5 milyon dolarken 2024’te yaklaşık 100 milyon dolara ulaştı. Bu da dört yılda yaklaşık yüzde 584’lük artış manasına geliyor. Global ölçekte de emsal bir büyüme var. Lakin satış artışı, ilaca erişimin adil ve inançlı biçimde genişlediği manasına gelmiyor.

Türk Tabipleri Birliği Halk Sağlığı Kolu Başkanı Nasır Nesanır, erişim pürüzleri derinleştikçe yeni risklerin ortaya çıktığını belirtti. Geri ödeme dışında kalan ya da dava sürecini bekleyemeyecek durumda olan hastaların kimi ülkelerde gri piyasalara yahut güvenilirliği meçhul temin yollarına yönelmek zorunda kalabildiğini söyleyen Nesanır, Dünya Sıhhat Örgütü’ne atıfta bulunarak uydurma ve standart dışı ilaçların bilhassa kırılgan sıhhat sistemlerinde arttığına işaret etti. 

Türkiye’de resmi data bulunmamakla birlikte ekonomik erişim problemlerinin emsal riskleri doğurmasının mümkün olduğunu tabir eden Nesanır, ekledi:

“Sonuçta sıkıntı sadece bir ilacın fiyatı değil; kanser tedavisinde bilimsel ilerlemenin global eşitsizlikler nedeniyle herkes için tıpkı manaya gelip gelmediği.”

İki istikametli kriz

Ortaya çıkan tablo iki taraflı. Yüksek fiyatlar bir yandan hastaları mahkemelere taşırken, yıllarca süren dava süreçleri içinde belirsizliğe ve fakirleşmeye itiyor. Öteki yandan tıpkı fiyat farkları ve kontrol açıkları, uydurma reçete, kaçakçılık, bavul ticareti ve uydurma ilaç riskini büyütüyor.

Türkiye’de Keytruda sıkıntısı artık sadece “ilaç kıymetli mı” sorusundan ibaret değil. Kanser hastaları tedaviye sahiden inançlı ve adil biçimde erişebiliyor mu?