BRICS doruğundan Türkiye’ye üyelik daveti çıkacak mı?

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Brezilya, Rusya, Hindistan, Çin ve Güney Afrika’nın İngilizce isimlerinin baş harflerinden oluşan BRICS, dönem başkanı Rusya’nın Kazan kentinde 22-24 Ekim tarihlerinde düzenlenecek tepe toplantısıyla tekrar gündemde.

Türkiye’den Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın da katılacağı dorukta Türkiye’nin muhtemel üyeliğiyle ilgili bir bildiri çıkacak mı?

İşte BRICS’in işleyişi, üyelik için gerekli şart, prensip ve kriterler ile üyelik sürecine dair soruların yanıtları…

BRICS hangi ülkelerden oluşuyor?

BRICS 2006’da Brezilya, Rusya, Hindistan ve Çin tarafından BRIC olarak kuruldu, 2010 yılında Güney Afrika Cumhuriyeti’nin iştirakiyle ismi BRICS oldu. 1 Ocak 2024’te tarihinin en büyük genişleme halkasına imza attı; Mısır, Etiyopya, İran ve Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) de kümeye resmen üye oldu. BRICS, diğer ülkelere de kapılarının açık olduğunu vurgularken yeni üyeler nedeniyle kümenin ismini değiştirmeme kararı aldı. İsim olarak resmiyet kazanmasa da bu nedenle genişlemiş BRICS’i BRICS+ olarak tanımlayanlar da var.

17’nci BRICS tepesi Rusya’nın Kazan kentinde 20-24 Ekim tarihlerinde düzenlenecek.Fotoğraf: Maxim Platonov/SNA/IMAGO

Gelişmekte olan ülkeler Batılı zenginleri solladı mı?

BRICS’in kuruluş emellerinden biri, dünya ekonomik, ticari ve siyasi sisteminde Batı hegemonyasına karşı güç dengesioluşturmak. Sayılara bakıldığında BRICS’in temsil ettiği nüfus, yüzölçümü ve zenginlik, dünyanın önde gelen yedi sanayi ülkesinden oluşan ve G7 olarak bilinen Yediler Kümesini geride bırakmış durumda.

Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, kısa müddet evvel yaptığı bir açıklamada BRICS’in global ölçekte giderek artan ekonomik rolüne vurgu yaparak “Örneğin 1992’yi alalım. G7’nin hissesi yüzde 45,5 iken birebir yıl BRICS’in hissesi global GSYİH’nın yüzde 16,7’si idi. 2023’te bizim hissemiz yüzde 37,4’e yükselirken G7’ninki ise yüzde 29,3 oldu. Bu fark açılıyor ve açılmaya da devam edecek. Bu kaçınılmaz” diye konuştu. 2028’de global GSYİH’da BRICS’in hissesinin yüzde 36,6’ya çıkacağı ve G7’nin hissesinin 27,8’e gerileyeceği iddia ediliyor. G7; ABD, İngiltere, Fransa, Kanada, Almanya, İtalya ve Japonya’dan oluşuyor.

BRICS üyeleri, 2023 yılı prestijiyle 3 milyar 600 milyon şahısla dünya nüfusunun yüzde 45’ini oluşturuyor. Üye ülkelerin toprakları, dünyadaki kuru toprak alanın yüzde 36’sını kaplıyor. Dünyadaki petrol üretiminin yüzde 40’ı ve dünya ihracatının yaklaşık dörtte biri BRICS ülkelerine ait.

Rusya Devlet Başkanı Putin, küresel ekonomide BRICS ile G7 ortasındaki farkın açılmasının kaçınılmaz olduğunu söyledi.Fotoğraf: yacheslav Prokofyev/Sputnik/Pool via REUTERS

BRICS genişlemeyi sürdürecek mi?

BRICS’e istek giderek artıyor. Ağustos 2023’te Güney Afrika’da düzenlenen dorukta Mısır, Etiyopya, İran, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), Suudi Arabistan ve Arjantin, 1 Ocak 2024’ten itibaren yürürlüğe sokulmak üzere tam üyeliğe davet edildi. Birinci dört ülke 1 Ocak prestijiyle tam üye olurken Arjantin Javier Milei’nin devlet başkanlığına seçilmesinin akabinde Aralık ayında BRICS üyeliğinden vazgeçtiğini bildirdi. Suudi Arabistan’ın ise resmi iştirak süreci şimdi tamamlanmadı. Üyeliğe ilgi duyan, ortalarında Türkiye’nin de bulunduğu 40’tan fazla ülke olduğu belirtiliyor.

Rusya’nın Kazan kentinde düzenlenecek 16’ncı BRICS doruğunda, sonraki genişleme süreçleriyle ilgili net iletiler çıkması bekleniyor.

BRICS, Avrupa Birliği’nden daha gevşek, daha az kurumsal bir yapıya sahip. Lakin süratle büyüyen topluluğun nüfuzuyla birlikte katılmak isteyen ülke sayısının da artmasıyla kurumsallaşmanın geliştirilmesi gayretleri öne çıkıyor. Geçen yıl 22-24 Ağustos’ta Güney Afrika’da yapılan dorukta bu istikamette kimi adımlar atıldı. Johannesburg doruğunda BRICS’e üyelik sürecine dair genel unsur, standart, kriter ve prosedürler üzerinde uzlaşıya varıldı. Üye ülkelerin dışişleri bakanları, BRICS partner ülkeler modelini daha da geliştirmek üzere görevlendirildi, “müstakbel üye ülkeler” listesi hazırlamaları ve başka tepeye kadar raporlaştırmaları istendi.

Üyelik kriterleri neler?

Johannesburg’daki 15’inci BRICS doruğunda üzerinde uzlaşılan metne nazaran üyelik kriterlerinde “çok taraflılık” ve “karşılıklı faydaya dayalı işbirliği” kilit ehemmiyet taşıyor. BRICS kendini “bağımsız görüşlere sahip çeşitli ülkelerin eşit ortaklığı” olarak tanımlıyor. Örgütün gelişim ve dönüşümünde “karşılıklı hürmet ve anlayış, eşitlik, dayanışma, açıklık, kapsayıcılık, anlayış birliği, ortak yarara dayalı iş birliği ve halklar ortası daha yakın değiştokuş ruhuna” vurgu yapılıyor. Tüm kararların üye ülkeler ortasında “tam istişare ve görüş birliği” aslıyla alındığına işaret ediliyor.

BRICS doruğu öncesi Kazan kentindeki şerpa toplantısına katılan ülkelerin bayrakları.Fotoğraf: Maxim Platonov/SNA/IMAGO

BRICS üyeliği için sıralanan kriterler ortasında ise şunlar öne çıkıyor: BRICS kıymet ve unsurlarıyla ahenk içinde olmak, BRICS’in güçlenmesine katkı sağlamak, bölgesel ve stratejik global nüfuza sahip gelişmekte olan ya da gelişmenin eşiğindeki bir ülke olmak, mevcut tüm üye ülkelerle diplomatik bağlantılara ve dostça münasebetlere sahip olmak ve mevcut BRICS üyelerine yönelik Birleşmiş Milletler Güvenlik Kurulu (BMGK) kararlarına dayanmayan yaptırımlar uygulamamak, geliştirilmiş ticaret, iş ve yatırım irtibatları yoluyla milletlerarası ve bölgesel barış ve güvenliğe, toplumsal ve ekonomik sürdürülebilir kalkınmaya ve global ekonomik büyümeyi geliştirme taahhüdüne bağlı olmak.

Üye ülkelerin ayrıyeten milletlerarası sistemde çok taraflılığı savunması, BMGK’yı daha demokratik, temsil gücü yüksek ve tesirli hale getirecek kapsamlı ıslahat taleplerine dayanak vermesi, gelişmekte olan ülkeler ve eşik ülkelerinin memleketler arası sistemde daha fazla kelam sahibi olmasını desteklemesi, hem bölgesel hem global ölçekte güçlü bir ekonomik duruşa ve tesire sahip olması, mevcut BRICS üyeleriyle güçlü ticarî alakalara sahip olması, Dünya Ticaret Örgütü’nde beden bulduğu formuyla açık, şeffaf, kapsayıcı, ayrımcılığa karşı ve kurallara dayalı çok taraflı bir ticaret sistemini desteklemesi bekleniyor.

“İlgi duyan ülke”den üyeliğe uzanan süreç

BRICS’e üyelik sürecinde dört farklı kademe bulunuyor: İlgi duyan ülke, müstakbel üye ülke, davet edilmiş ülke ve üye ülke. Birinci basamak olan “ilgi duyan ülke” statüsü için, bir ülkenin lideri ya da dışişleri bakanının resmi olarak BRICS liderine ülkesinin tam üyeliğe olan ilgisini beyan etmesi gerekiyor. BRICS başkanı, ilgili ülke ile olan bağlantısı mevcut üye ülkelere bildiriyor. BRICS başkanı, ayrıca üyelik için üzerinde uzlaşılmış prensip, standart, kriter ve prosedürler kılavuzunu ilgili ülkeyle paylaşıyor. Üyeliğe ilgi duyan ülkelerle tüm bağlantının saklı tutulması gerekiyor.

2018’de Güney Afrika’da düzenlenen BRICS doruğunda çekilen, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın da yer aldığı aile fotosu.Fotoğraf: Presidential Press Service/AP/picture alliance

Bu noktada “şerpa” diye isimlendirilen rehber başkanlar devreye giriyor. Şerpalar ismini Nepal’de Himalayalar’da yaşayan, doruğa tırmanmadaki ustalıklarıyla bilinen ve ziyaretçilere de kılavuzluk eden yerli bir halktan alıyor. BRICS’in şerpaları, gerek örgüt içi gerekse örgüt ile partner ülkeler ortasındaki irtibatta kilit rol oynuyor.

Şerpalar, üyeliğe ilgi duyan ülkeyi BRICS unsur, standart ve kriterleriyle ahenk konusunda değerlendirmeye tabi tutuyor ve kıymetlendirme sonucunu BRICS dışişleri bakanlarına iletiyor. Şerpaların olumlu tavsiyede bulunması durumunda, ilgi duyan ülkenin statüsü “müstakbel üye ülke” olarak değişiyor. Dışişleri bakanlarının değerlendirmesinin de olumlu olması durumunda olumlu tavsiye BRICS önderlerine iletiliyor. BRICS başkanlarının genişleme kararını “tam istişare ve görüş birliği” temelinde vermesi gerekiyor. Önderlerin üyelik isteğini olumlu değerlendirmesi ve BRICS liderinin bu uzlaşmayı resmen açıklamasıyla ülke “davet edilmiş ülke” statüsü kazanıyor. BRICS başkanı, ilgili ülkeyi kararla ilgili bilgilendiriyor ve bir şerpa atamasını istiyor. Davet edilmiş ülkenin lideri ya da dışişleri bakanının daveti kabul etme kararını BRICS liderine resmen iletmesiyle ülke “üye ülke” statüsü kazanıyor.

Şerpalar bir manada örgüt içinde ülkelerinin temsilcisi olarak vazife yapıyor. BRICS’in bu yılki dönem başkanı Rusya’nın şerpası, Dışişleri Bakan Yardımcısı Sergey Ryabkov. Her üye ülkenin bir şerpası bulunuyor.

Türkiye’nin üyeliği

Türkiye’nin BRICS’e üyelik için resmen müracaatta bulunduğu tezi Birinci olarak Bloomberg’in Eylül ayı başındaki haberiyle gündeme geldi. Çabucak akabinde AKP sözcüsü Ömer Çelik, Türkiye’nin BRICS’e üye olma talebinin çok açık olduğunu, üyeliğe ait sürecin devam ettiğini söyledi. Çelik, “Süreç devam ediyor, somut gelişme olursa paylaşırız” dedi. 4 Eylül’de Rusya Devlet Lider Yardımcısı Yuriy Uşakov, “Türkiye tam üyelik müracaatında bulundu. Bu başvuruyu değerlendireceğiz” açıklamasını yaptı.

Dışişleri Bakanı Hakan Fidan da çeşitli demeçlerinde BRICS üyeliği ile ilgilendikleri bildirisini verdi. Fidan son olarak 17 Ekim’de Türkiye’nin mümkün BRICS üyeliği ile ilgili bir soruya cevaben “Cumhurbaşkanımız da tabir etti: Biz BRICS ile ilgilendiğimizi onlara söyledik” dedi. Üyelikle ilgili “belirlenmiş kurallar olmadığını” söz eden Fidan, “Bu platformun bundan sonraki büyüme stratejisi nasıl olacak, ona bakıyoruz. Bizim için daha da değerlisi: Ne cinsten bir katma paha üretecek, ne cinsten bir kurumsallaşmayı beraberinde getiriyor, ne çeşitten bir ekonomik planı var, onu göreceğiz” diye konuştu.

Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin de Kazan’daki tepeden çabucak evvel 18 Ekim’de Moskova’da düzenlenen BRICS İktisat Forumu’nda yaptığı konuşmada BRICS’in kapılarının yeni üyelere açık olduğu bildirisini verdi.