Türkiye’de kanser hastalarını davalık eden ilaç: Keytruda

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

DW Türkçe’nin de kesimi olduğu, Memleketler arası Araştırmacı Gazeteciler Konsorsiyumu (ICIJ) tarafından yapılan araştırmaya göre ABD’li şirket Merck’in ürettiği Keytruda ilacına uygulanan fiyat ve patent siyaseti Türkiye’de de çok sayıda kanser hastasının mahkemelerde sürünmesine neden oluyor. O denli ki vakte karşı yarışan kimi hastalar yargı yoluyla ilaca ulaşmaya çalışırken mahkeme kararını görecek kadar uzun müddet hayatta kalamıyor.

Söz konusu milletlerarası gazetecilik araştırması, kanser ilacına erişimin pek çok ülkede tıbbi gereklilikten çok hukuksal uğraşa bağlı hale geldiğini gözler önüne seriyor.

DW Türkçe, araştırma kapsamında Türkiye’deki 50 dava evrakını da inceleyerek yüksek maliyetli kanser tedavisinin yargı sistemi üzerinden nasıl şekillendiğini araştırdı. 

Türkiye’de Keytruda belirli endikasyonlarda Toplumsal Güvenlik Kurumu’nun (SGK) geri ödeme listesine alınsa da geçmişte açılmış ve yıllardır süren davaların yanı sıra geri ödeme kriterleri dışında kalan hastalar nedeniyle yeni dava süreçleri devam ediyor. Öte yandan son yıllarda açılan davaların SGK’yı muhafaza istikametinde formlandığı tenkitleri de lisana getiriliyor.

Temmuz 2025’ten beri SGK kapsamında

Keytruda, birinci olarak ABD Besin ve İlaç Dairesi (FDA) tarafından 2014 yılında onaylanan bir ilaç. Bağışıklık sisteminin kanser hücrelerine saldırmasını sağlayan bir immünoterapi sınıfına ilişkin olan ilaç, milyonlarca insanın ömür müddetini uzattı ve birtakım durumlarda daha evvel ölümcül olan teşhisleri yönetilebilir hastalıklara dönüştürdü.

İlaç bugün en az 19 tümör tipi için FDA onayına sahip. Türkiye’de ise sırf altı endikasyonda SGK geri ödemesi kapsamında bulunuyor.

Keytruda Türkiye’de uzun yıllar boyunca SGK geri ödeme sistemi dışında kaldı. Bu nedenle hastalar için dava açmak, tedaviye ulaşmanın en önemli yollarından biri haline gelmişti.

Keytruda’nın tesirli olduğu çok sayıda kanser tipinde hâlâ geri ödeme yok yahut çok katı kurallara bağlı. ‘Kapsam dışı’ kalan hastalar mahkemeye gitmek zorunda bırakılıyorFotoğraf: Robin Utrecht/picture alliance

Temmuz 2025’te akciğer, göğüs ve baş-boyun kanserleri için altı endikasyonda geri ödeme kapsamına alınmış olması bu tabloyu tümüyle değiştirmedi. Uygunluk kriterleri ve endikasyon dışı kullanımlar nedeniyle birçok hasta açısından erişim sorunu devam ediyor.

DW Türkçe’ye konuşan Türk Tabipleri Birliği Halk Sağlığı Kolu Başkanı Nasır Nesanır, “Mide, göğüs, rahim ağzı gibi Keytruda’nın tesirli olduğu çok sayıda kanser cinsinde hâlâ geri ödeme yok yahut çok katı kurallara bağlı. ​Bu da hastaların hâlâ yüzde 80’inin ‘kapsam dışı’ kalarak mahkemeye gitmek zorunda olduğunu gösteriyor” diyor.

İlacın geri ödeme kapsamına alınması, pratikte her hastanın ilaca erişebildiği manasına gelmiyor. Ayaktan tedavi gören hastalar için geri ödeme yapılmaması ve endikasyon sınırlamaları, birçok hastayı sistemin dışında bırakıyor.

İlacın fiyatı Türkiye’deki tabloyu da ağırlaştırıyor

Türkiye’de ilaç fiyatları, çoklukla piyasa kurunun altında belirlenen sabit bir euro kuru üzerinden hesaplanıyor. Buna karşın yüksek maliyet seviyesi birçok hasta için ilaca erişimi fiilen imkânsız hâle getiriyor. 1 Nisan 2026 prestijiyle referans kur 29,11 TL’ye yükseltildi ve perakende fiyat flakon başına yaklaşık 82 bin TL’den 89 bin TL’ye (yaklaşık 3.049 euro) çıktı. Geçen yılın sonundan bu yana artış oranı yüzde 15’i buluyor.

Keytruda’nın fiyatı Türkiye piyasasına girdiği Temmuz 2016’dan bu yana 20 kere güncellendi. Bu mühlet zarfında fiyatı yüzde 850 arttı.

İlaç üç haftada bir iki doz halinde uygulanıyor ve tek bir tedavi döngüsünün maliyeti yaklaşık 177 bin 567 TL’ye (6 bin 99 euro) ulaşıyor. Bu meblağ, Türkiye’de aylık net taban fiyatın (28 bin 75 TL) yaklaşık 6,5 katına karşılık geliyor. İlacın tek bir kür maliyetinin taban fiyatın katları seviyesinde olması, geniş bir kesim için tedaviyi karşılanamaz hâle getiriyor.

Tedavinin yıllık maliyeti 3 milyon lirayı geçiyor

Tedavinin bir yıl sürdüğü varsayıldığında (yaklaşık 17-18 kür), sırf ilaç sarfiyatı 3 milyon 18 bin 640 TL ile 3 milyon 196 bin 207 TL ortasında değişiyor.

Türkiye İstatistik Kurumu 2025 bilgilerine nazaran Türkiye’de yıllık medyan (ortanca) gelirin yaklaşık 487 bin TL olduğu dikkate alındığında, tek bir kürün maliyeti ortalama gelir elde eden bir kişinin yaklaşık üç aylık toplam gelirinden fazla.

Bu seviyede gelire sahip bir kişi, yılda 17-18 doz alması gereken tedavinin üç dozunu dahi karşılayamıyor. Bu durum, ilacın teorik olarak piyasada bulunmasına karşın pratikte geniş bir kesim için erişilemez olduğunu ortaya koyuyor.

TTB Halk Sağlığı Kolu Başkanı Nesanır, derin bir eşitsizliğe işaret ediyor:

“Sosyal güvenlik takviyesi yahut dava yoluyla geri ödeme olmaksızın, bu ilacı kendi imkanlarıyla sürdürülebilir halde karşılayabilecek nüfus oranı yüzde 1’in altında. Geri kalan yüzde 99 için bu ilaç ya bir hukuk çabası ya da büyük bir borçlanma manasına geliyor.”

Bu tablo, araştırmanın global bulgularıyla da örtüşüyor. Farklı ülkelerde yapılan tahliller, erişimi belirleyen faktörün sadece fiyat değil, gelir seviyesi ve alım gücü olduğunu gösteriyor. Tıpkı ilaç birtakım ülkelerde daha düşük fiyatlı olsa bile ortalama gelire oranlandığında erişim daha da sonlu hale gelebiliyor.

Merck ise fiyatlandırma stratejisini savunuyor. Şirket, ICIJ’e verdiği karşılıklarda Keytruda’nın fiyatının “hastalar ve sıhhat sistemleri için bedelini yansıttığını” belirtiyor.

İlaca da bilgiye de erişim sınırlı

Türkiye’de ilaca erişim probleminin bir öbür boyutu ise dataya erişimde yaşanıyor.

DW Türkçe, 2017’den bu yana Keytruda geri ödeme davalarının yıllara nazaran sayımını talep ederek SGK’ya bir Bilgi Edinme Hakkı başvurusu yaptı. Müracaatta, dava sayılarının mahkeme çeşidine, orta karar ve kesin sonuçlara, temyiz süreçlerine nazaran ayrıştırılması ve 10 Temmuz 2025 öncesi ile sonrası olarak ikiye bölünmesi talep edildi.

Ancak SGK bu başvuruyu reddetti. Kurum, çeşitli münasebetlere atıfta bulunarak talep edilen bilgilerin “ticari sır” kapsamında olduğunu bildirdi.

Nasır Nesanır’a nazaran “ticari sır” gerekçesiyle bilgi paylaşılmaması, sıhhat siyasetlerinin demokratik kontrolünü zorlaştırıyor:

“Oysa bu datalar, hem bütçe planlaması hem de toplum sıhhati açısından kritik kıymettedir.”

Araştırmaya nazaran birçok ülkede yetkililer, Keytruda’ya ait kamu harcamalarını ya da hasta sayılarını açıklamaktan kaçınıyor. Münasebet birden fazla vakit tekrar birebir: Ticari sır.

Bu durum, sırf bilgi erişimini değil, kamu otoritelerinin elindeki bilginin kapsamını da tartışmalı hâle getiriyor.

Tedavinin bir yıl sürdüğü varsayıldığında sırf ilaç masrafı 3 milyon lirayı geçiyorFotoğraf: Rafael Henrique/SOPA Images/Sipa USA/picture alliance

Nitekim CHP İstanbul Milletvekili Engin Altay tarafından Mayıs 2025’te TBMM’ye sunulan bir soru önergesinde “akıllı ilaç” olarak bilinen kanser tedavilerine erişemeyen hastalara, yaşanan gecikmelere ve açılan davalara ait Sıhhat Bakanlığının elinde data bulunup bulunmadığı soruldu. Önergede ayrıyeten, bu ilaçların fiyatını karşılayamayan hastaların açtığı dava sayısı ve bu davaların kaçının hasta lehine sonuçlandığına dair dataların açıklanıp açıklanmadığı da gündeme getirildi.

Bu sorulara kamuoyuna açık, kapsamlı bir karşılık verilmemesi, ilaca erişim meselesinin boyutunun tam olarak ortaya konulmasını zorlaştırıyor.

Türkiye’de data akışının hudutlu olması, dava süreçlerinin sadece kişisel hasta hikayeleri üzerinden değil sistem seviyesinde de ne kadar belirleyici hale geldiğini anlamayı güçleştiriyor. Buna karşın DW Türkçe’nin incelediği 50 dava belgesi, tablonun ana çizgilerini gösteriyor.

Davalar erişimi belirliyor

DW Türkçe’nin Türkiye’de açılan davalar üzerinden yaptığı tahlil, yüksek maliyetli kanser ilaçlarına erişimin giderek daha fazla yargı sistemi üzerinden şekillendiğini ortaya koyuyor. Bu kapsamda 35’i iş mahkemesi ve 15’i yönetim mahkemesi olmak üzere 50 dava belgesi incelendi.

Türkiye’de hasta devlet memuruysa SGK’ya açılan dava yönetim mahkemesinde görülüyor. İncelenen evraklara nazaran yönetim mahkemeleri daha süratli işliyor ve hasta lehine daha sık karar veriyor. Lakin iş mahkemelerinde süreç daha uzun, daha belgisiz ve birden fazla vakit daha ağır ilerliyor.

Avukat Dilşad Enhoş’a göre bu tablonun merkezinde yargılama mühletleri yer alıyor:

“İlk derece, istinaf ve Yargıtay etaplarıyla birlikte davalar 5-6 yılı bulabiliyor. Geçmişte açılan evraklar bugün adeta kangrene dönmüş durumda.”

Kanser hastaları ve aileleri için yargı sürecinin başlı başına çok yorucu olduğunu belirten Enhoş, bu mühletin yalnızca tüzel bir sıkıntı olmadığını, direkt tedaviye erişimi belirlediğini söyledi:

“Bir hasta için bu kadar uzun süren bir yargılama, birden fazla vakit tedaviye fiilen erişememek manasına geliyor.”

Zaman hastalar aleyhine işliyor

Bu durum DW Türkçe’nin incelediği evraklara da yansıyor. Açık iş mahkemesi belgelerinde mevt oranı dikkat cazibeli seviyede. İncelenen 34 belgenin 10’unda hasta yargılama sürerken hayatını kaybetti. Bu oran yaklaşık her üç davadan birinde, hastanın yargılama süreci devam ederken hayatını kaybettiği manasına geliyor.

Enhoş’a nazaran bu tablo, sistemin direkt sonucu:

“Dava mühleti ile hastanın ömür müddeti birden fazla vakit birbiriyle yarışıyor. Bu nedenle dava açmak her vakit gerçek bir tahlil manasına gelmiyor.”

Yargıtay’ın son yıllarda verdiği kararlar da süreci daha sınırlayıcı hale getirdi. Mahkemeler, ilacın hayati ehemmiyette olup olmadığını, mevcut tedavilere nazaran daha tesirli bulunup bulunmadığını ve kullanımının zarurî olup olmadığını ayrıntılı sağlık kurulu raporlarıyla ortaya koymadan karar vermemeye yöneliyor.

“Hasta değil SGK öncelik hâline geldi”

Bu yaklaşım, bilhassa ihtiyati önlem kararlarında barizleşti. Avukat Songül Beydilli’ye göre son yıllarda mahkemelerin önlem kararlarından uzaklaştığı görülüyor:

“Daha evvel verilen önlem kararlarıyla hastalar ilaca erişebiliyordu. Lakin artık birçok mahkeme önlem vermekten kaçınıyor.”

Beydilli, bu değişimin sistematik bir tarafı olduğu görüşünde:

“Yargıtay’ın kararlarıyla birlikte SGK’nın korunması öncelik haline geldi. Bu da hastaların ilaca erişiminin ikinci plana itilmesine yol açtı.”

Bilirkişi raporlarının birçok vakit tartışmalı olduğunu belirten Beydilli, “Yargıtay’ın bozma münasebetleri ne tıbben ne de hukuken karşılık buluyor. Buna karşın birebir münasebetlerle belgeler daima geri dönüyor” diye ekledi.

Dilşad Enhoş, mahkemeden mahkemeye farklı uygulamalara da dikkat çekti:

“Aynı belge bir mahkemede kabul edilirken öteki bir mahkemede reddedilebiliyor. Bu da sonucu öngörülemez hale getiriyor.”

İçtihat değişikliklerinin tesiri DW Türkçe’nin incelediği evraklarda da görülüyor. Buna nazaran 2020-2022 yıllarında açılan iş mahkemesi davaları birinci evrede hasta lehine sonuçlandı. Lakin daha sonra Bölge Adliye Mahkemelerinin “kurum yazılarının eksiksiz toplanması” kuralını zarurî hale getirmesiyle bu kararların değerli bir kısmı bozuldu.

Dosyaların yarısından birçoklarında süreç sil baştan

Sonuç olarak 34 açık evrakın 19’u, yani yaklaşık yüzde 56’sı bozularak yine görülmeye başlandı. Daha evvel hasta lehine verilen kararlar ortadan kalktı ve süreç başa döndü.

Yargılama süreci uzadıkça ve önlem kararları zorlaştıkça, ilaca erişim de fiilen daralıyor. Beydilli’ye nazaran tablo daha geniş bir eşitsizliğe işaret ediyor:

“Maalesef şu anda daha çok mali dertler ön planda. Sıhhat hakkı, hayat hakkı açısından Anayasa’daki eşitlik unsuruna açıkça muhalif bir durum var. Önlem kararlarının zorlaşmasıyla birlikte bu eşitsizlik daha da derinleşti.”

Sağlık hizmeti ertelenebilir mi?

Yüksek ispat standardı, hastalar açısından sırf daha fazla doküman toplamak manasına gelmiyor.

Üniversite hastanelerinden alınacak raporlar, kurum yazışmaları ve uzun yargılama süreçleri, tedaviye erişimi aylarca geciktirebiliyor. Bilhassa kanser üzere ilerleyici hastalıklarda bu gecikme, ilaca hiç başlanamaması ya da dava sonuçlanmadan hastanın hayatını kaybetmesi riskini doğuruyor. Hukuken tanınan bir hak, birçok hasta için fiilen kullanılamayan bir hakka dönüşebiliyor.

Türkiye’de ilaç fiyatları, ekseriyetle piyasa fiyatının altında belirlenen sabit bir euro kuru üzerinden hesaplanıyor. Buna karşın yüksek maliyetler birçok hasta için ilaca erişimi fiilen imkânsız hâle getiriyorFotoğraf: Julien Behal/PA Wire/empics/picture alliance

Bu istikametiyle Türkiye’deki tablo, araştırmanın global bulgularıyla da birleşiyor. Beş kıtadaki ICIJ medya ortaklarının hazırladığı haberler, derin ve tehlikeli bir eşitsizlik tablosu ortaya koyuyor. Birçok ülkede hastalar Keytruda’ya ulaşabilmek için dava açıyor. Lakin hepsi mahkeme kararını görecek kadar uzun yaşamıyor.

İlacı üreten şirket Merck ne diyor?

Merck ise fiyatlandırma stratejisini savunuyor. Şirket, ICIJ’e verdiği cevaplarda Keytruda’nın fiyatının “hastalar ve sıhhat sistemleri için bedelini yansıttığını” belirtiyor. Şirket ayrıyeten ferdi ilaçlar için Ar-Ge maliyetlerini nasıl hesapladığını kamuya açıklamasa da, fiyatlandırmanın portföy genelindeki uzun vadeli yatırımlar ve riskleri yansıttığını savunmayı sürdürüyor.

Bu savunmaya rağmen, Türkiye’deki dava belgeleri ve fiyat bilgileri, yüksek maliyetli kanser ilaçlarına erişimin sadece tıbbi gereksinimle değil, ekonomik güç, geri ödeme kapsamı ve yargı süreçleriyle belirlendiğini gösteriyor.

The Canser Calsulus araştırması

Uluslararası Araştırmacı Gazeteciler Konsorsiyumu (ICIJ) tarafından DW Türkçe ve 46 medya ortağıyla birlikte koordine edilen The Cancer Calculus (Kanser Hesaplaması) projesi, 37 ülkeden 124 gazeteciyi bir ortaya getirdi.

Onkologlar, hastalar ve aileleri, avukatlar, düzenleyiciler, eczacılar, ilaç kesimi içinden isimler ve başkalarıyla yapılan yüzlerce röportajın yanı sıra özel fiyat bilgileri ve patent tahlillerine dayanan projede kanser ilacı Keytruda’nın nasıl hem tıbbi bir dönüm noktası hem de eşitsiz erişimin bir simgesi haline geldiğini incelendi.

Araştırmaya nazaran fiyat siyaseti, patentler ve düzenleyici çerçeveler, hayat kurtaran bir ilacı dünyanın en çok satan ilaçlarından birine dönüştürürken birçok hastanın ilaca erişimini zorlaştırıyor.