5 soruda Türkiye’de “stagflasyon” tehlikesi

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Türkiye iktisadının içinden geçtiği yüksek enflasyon süreci, olumsuz tesirlerini hem çalışan ve emekli bölümünde hem de üreticilerde ve şirketlerde göstermeye devam ediyor. Son günlerde ise, Türkiye’nin yılın son çeyreği ile birlikte “ekonomide enflasyon artışı ile sakinliğin birebir anda yaşanması” manasına gelen “stagflasyon”a yanlışsız sürüklendiği yorumları yapılıyor.

Hem ücretliler hem şirketler zorda

Türkiye’de iktidar faiz artırımı ve fiyatları baskılama üzere tekniklerle tüketimi azaltarak yüksek enflasyonla gayret etmeye çalışıyor. Lakin bu durum milyonlarca çalışan ve emekli için enflasyon karşısında giderek yoksullaşma sonucunu doğuruyor. Öte yandan şirketler tarafında da enflasyonla çabada tercih edilen yollar dert yaratmış durumda. Son olarak hükümetin vergi gelirlerini artırmak için uygulamaya soktuğu “enflasyon muhasebesi” nedeni ile iş dünyasında yeni yatırımlar durma noktasına geldi.

Öyle ki AKP’ye yakınlığı ile bilinen Müstakil İş adamları ve Sanayicileri Derneği (MÜSİAD) tarafından yapılan açıklamada, “KOBİ’lerimiz başta olmak üzere sanayicimizin bu ay uygulanması istenen enflasyon muhasebesinin oluşturacağı bu haksız vergiyi yüklenecek durumu ve imkânı bulunmamaktadır” denildi. İstanbul Sanayi Odası (İSO), İstanbul Ticaret Odası (İTO) ve Ankara Sanayi Odası (ASO) da kelam konusu düzenlemeyi eleştiren ve geri alınmasını talep eden açıklamalar yaptılar.

Kimi ekonomistler önümüzdeki aylarda hane halkları ve şirketler için tablonun daha da ağırlaşacağı uyarısı yaparken, kimi ekonomistler ise enflasyonla gayretin başarılı olması için bu “acı fatura”nın ödenmesi gerektiği görüşünde.

Peki son günlerde bir yandan fiyat artışları karşısında eriyen gelirler, öteki yandan ekonomik aktivitedeki sakinlik eğilimi ile ortaya çıkan “stagflasyon” tasası, bu tartışmaların neresinde duruyor?

Beş soruda “stagflasyon”un nedenlerini, sonuçlarını ve yüksek enflasyon ortamından çok daha tehlikeli sayılan stagflasyon ortamından nasıl çıkılabileceğini araştırdık.

İstanbul’da bir çarşıFotoğraf: Tolga Ildun/ZUMA Press/picture alliance

Stagflasyon Nedir?

Ekonomi ve finans alanında “stagnasyon” (durgunluk) ile enflasyonun birebir anda görüldüğü süreçlere, iki sözün birleşimi ile oluşturulan “stagflasyon” ismi veriliyor. Ülke ekonomilerinde fiyat artışları sürerken büyümenin durma noktasına geldiği periyotları tanım eden “stagflasyon”, toplumsal refah açısından en tehlikeli durumlardan biri olarak görülüyor.

Bir iktisat hangi nedenlerle stagflasyon sürecine girer?

İktisat bilimi “stagflasyon” sürecine yol açan nedenlerin başında yanlış para ve maliye siyasetleri sonucunda yükselen enflasyonu gösteriyor. Bunun yanında, gerek iç gerek dış nedenlerle döviz kurlarında yaşanan dalgalanmalar ve bölgesel finansal krizler de stagflasyonu tetikliyor. Yüksek enflasyon ve belirsizlik ortamı sonucu, hem halk tüketimini kısmaya başlıyor hem de şirketler yeni yatırım ve istihdam yaratma planlarını askıya alıyor. Böylece iktisatta ortaya çıkan düşük büyüme ve hatta küçülme ortamı, stagflasyon sürecine girildiği manasına geliyor.

Türkiye stagflasyon sürecine girdi mi?

Türkiye, açıklanmış resmi bilgilere nazaran şimdi tam olarak “stagflasyon” sürecine girmiş değil. Lakin büyümeye yönelik öncü göstergeler, aylık bazda enflasyon artışının sürmesi ve enflasyonla çabanın para siyasetleri ile sonlu kalması, önümüzdeki aylarda “stagflasyon” tehlikesinin arttığına işaret ediyor.

Son iki yılda Türkiye’nin dünyanın en yüksek enflasyonuna sahip ülkelerinden biri haline geldiği görülüyor. Türkiye Temmuz 2024 datalarına nazaran, yıllık bazda yüzde 61,78 enflasyonla AB ülkeleri içerisinde birinci, G-20 ülkeleri ortasında ise Arjantin’den sonra ikinci sırada yer alıyor. Tekrar döviz kurlarındaki yükseliş ve TL’deki paha kaybı da dikkat çekiyor. Son 3 yılda dolar kuru 8,5 TL’den 33,7 TL’ye yükselerek yüzde 286 bedel kazandı. Euro kuru ise birebir devirde 9,9 TL’den 37,2 TL düzeylerine çıkarak yüzde 275 bedel kazandı.

Enflasyonla gayret kapsamında büyümenin yavaşlama eğilimine girmesi de, Türkiye için stagflasyon sürecinin yakın olduğu görüşünü güçlendiriyor. 2023 yılını yüzde 4,5 büyüme ile kapatan Türkiye, 2024’ün birinci çeyreğinde ise yüzde 5,7’lik büyüme yakalamıştı. Geçen günlerde açıklanan sanayi üretim endeksi, dış ticaret endeksi ve Türkiye İmalat Satın Alma Yöneticileri (PMI) Endeksi datalarında görülen düşüşler, Türkiye’nin pandemi ve zelzele felaketine karşın 15 aydır aralıksız sürdürdüğü büyümesinde sona gelindiğinin işaretleri olarak görülüyor. Örneğin Bahçeşehir Üniversitesi Ekonomik ve Toplumsal Araştırmalar Merkezi’nin (BETAM) 29 Temmuz’da yayınladığı “Ekonomik Büyüme ve İddialar – Temmuz 2024” araştırmasına nazaran, Türkiye iktisadı 2024’ün ikinci çeyreğinde yüzde 0,6 küçüleceği öngörüldü.

100 liralık Türk Lirası banknotlarıFotoğraf: DesignIt/Zoonar/picture alliance

Stagflasyon sonucunda ortaya çıkan sıkıntılar nelerdir?

Stagflasyon sürecinin en telaş veren tarafı, istihdam piyasası üzerindeki yıkıcı tesirleri olarak özetlenebilir. Bir ülkenin iktisadında stagflasyon yaşandığında işsizlik artar. Bir yandan işsizlik artarken öbür yandan fiyatlar yükselmeye devam ettiği için de çalışanların ve emeklilerin hayat şartları giderek bozulur. Yüksek maliyetlere dayanamayan şirketler ise evvel işten çıkarmalara, sonrasında ise iflasa giden bir sürece girebilir.

İstihdam piyasasına ait son datalar, Türkiye’de işsizlikte yükseliş emareleri olduğunu gösteriyor. TÜİK datalarına nazaran 15 ve daha üst yaştaki bireylerde işsiz sayısı 2024 yılı Haziran ayında bir evvelki aya nazaran 234 bin kişi artarak 3 milyon 305 bin kişi oldu. İşsizlik oranı ise 0,7 puan artarak yüzde 9,2 düzeyinde gerçekleşti. Vakte bağlı eksik istihdam, potansiyel işgücü ve işsizlerden oluşan atıl işgücü oranı ise 2024 yılı Haziran ayında bir evvelki aya nazaran 3,8 puan artarak yüzde 29,2 oldu. Bir öteki deyişle, neredeyse çalışabilir nüfus içerisinde her 3 şahıstan biri işsiz pozisyonunda. 15-24 yaş kümesini kapsayan genç nüfusta işsizlik oranı da bir evvelki aya nazaran 1,7 puan artarak yüzde 17,6 oldu.

İstihdam piyasasında bunlar yaşanırken, şirketlerin yeni yatırım hevesi de giderek kırılıyor. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı verilerine göre, haziranda teşvikli yatırımlar geçen yılın tıpkı ayına nazaran yüzde 43,6 azalarak 63 milyar 367 milyon liraya geriledi. Birebir devirde teşvike bağlana yatırım sayısı ise yüzde 38,02 azalarak 771’e indi. Yılın birinci altı ayına bakıldığında ise, teşvik evraklı yatırım fiyatının geçen yılın birebir devrine nazaran yüzde 42,75 azaldığı görülüyor.

Kayseri’de bir kapalı çarşıFotoğraf: Tuncay Yildirim/DW

Bir ülke stagflasyon ortamından nasıl çıkabilir?

Yüksek enflasyonla gayret eden bir ülkede, gerek para siyasetleri gerekse maliye siyasetleri ile fiyat bozulmalarının önüne geçmek için kullanılan araçlar, ekonomik sakinliğe kapı aralıyor. Bir yandan enflasyonu düşürüp öteki yandan yüksek büyüme sayılarına ulaşmak, iktisat bilimi açısından kabul gören bir yaklaşım değil. Enflasyonla çaba konusunda birinci atılacak adım ise faizlerin artırılması yoluyla iktisadın soğutulması olarak özetlenebilir.

Türkiye’de 28 Mayıs 2023 seçimlerinin akabinde Cumhurbaşkanı Erdoğan’ı faiz indirimi siyasetinden vazgeçiren Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek’in ekonominin başına gelmesi ile siyaset faizi 9 ayda yüzde 8,5’ten yüzde 50’ye yükseltildi. Siyaset faizi mart ayından beri bu düzeyde sabit tutuluyor.

Bununla birlikte stagflasyona giden süreçten kurtulmak için bankalardaki mevduatlara ait zarurî karşılık oranlarını yükseltmek de çaba tekniklerinden biri olarak öne çıkıyor. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) da 23 Mayıs’ta kısa vadeli TL mevduat için mecburî karşılık oranını yüzde 8’den yüzde 12’ye, uzun vadeli mevduat için ise sıfırdan yüzde 8’e çıkardı.

Vergi artışları, enflasyon muhasebesi, fiyat ve fiyat artışlarına müdahale, yüksek fiyatla satış yapan işletme ve şirketlere ceza üzere prosedürler de stagflasyondan çıkış için genel kabul gören araçlar olarak biliniyor. Tüm bu adımların hayata geçirilmesi konusunda ise hükümet ile merkez bankaları ortasındaki uyum ve ahenk sağlanması gerekiyor.

Türkiye’de de enflasyonla gayretin başarılı olabilmesi için aşikâr bir müddet büyümeden ödün verilmesi gerekiyor. Öte yandan Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın “faiz neden, enflasyon sonuçtur” önermesi üzere, “büyümeden taviz vermeden enflasyonla uğraş ederiz” fikrinde ısrar edilmesi halinde ise, fiyat artışlarını durdurmak konusunda kayda paha bir muvaffakiyet elde edilmesi zorlaşacak.

Özetle, enflasyonla savaşırken iktisatta oluşacak sakinlik ve işsizlik artışına karşı, hükümetin hane halklarını nasıl koruyacağı, bu “acı fatura”nın ne oranda can yakacağının da göstergesi olacak.