Covid-19 salgını hayat müddetini azalttı

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Türkiye’de doğuşta beklenen ömür mühleti 2021-2023 periyodunda, 2017-2019 periyoduna nazaran 1,3 yıl azalarak 77,3 yıla geriledi.

Doğuşta beklenen ömür mühleti 2020-2022’ye nazaran de 0,2 yıl azalırken, birebir devirde yeni doğanlar için sağlıklı ömür müddeti de 0,8 yıl düşüşle 57,6 yıl oldu.

Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) açıkladığı bilgilere nazaran 2017-2019 devrinden bu yana doğuşta beklenen ömür mühleti yıldan yıla azalırken, bu periyotta sağlıklı hayat müddetinde görülen güzelleşme 2021-2023 prestijiyle son buldu.

Peki bu bilgiler ne manaya geliyor?

Hacettepe Nüfus Etütleri Enstitüsü Müdürü ve nüfusbilim anabilim kısmı öğretim üyesi Prof. Dr. İsmet Koç’a nazaran Covid-19 salgını hayat müddetlerini kısaltan en kıymetli etmen. Çevresel şartlardan kaynaklı yenidoğan sonrası ölümlerde de artış olduğuna dikkat çeken Koç, nüfusun yaşlanmasının ise sağlıklı hayat mühletini kısalttığına vurgu yapıyor.

Doğuşta beklenen ömür müddeti, bugün doğan bir bebeğin kaç yıl daha yaşayacağını gösteriyor.

Bu gösterge, toplumların genel sıhhati ve refahı hakkında değerli bilgiler sunarken, hem mevcut sıhhat siyasetlerinin kıymetlendirilmesi ve eşitsizliklerin belirlenmesinde hem de gelecekteki toplumsal siyasetlerin şekillendirilmesinde kritik bir rol oynuyor.

“Hemen her yaş kümesini etkiledi”

Prof. Dr. İsmet Koç, Türkiye’nin doğuşta beklenen ömür göstergesi bağlamında cumhuriyetin ilanından bu yana çok önemli bir artış içerisinde olduğunu söylüyor:

“Cumhuriyetin ilanı öncesi savaş şartlarının, olumsuz sıhhat şartlarının hükümran olduğu bir periyot. O devir 35-40 yıllık bir ömür beklentisi varken günümüzde bu beklentinin 77 yıla kadar çıktığını görüyoruz. Bu, her şeyden evvel hayli değerli bir muvaffakiyet.”

Profesör Koç, son yıllarda görülen düşüşün ise Covid-19 salgınıyla alakalı olduğu görüşünde.

Covid’den sonra 2019-2020 devrinden itibaren ömür beklentisinde küçük gerilemeler olduğuna işaret eden Koç, “Bunun temel nedeni Covid devrinde meydana gelen ve çabucak her yaş kümesini etkileyen bizim ‘fazladan ölüm’ diye isimlendirdiğimiz vefatlar. Bu vefatlar ne yazık ki hala tesirini sürdürüyor ve bunun sonucu olarak da doğuşta hayat beklentisinde çok minimal seviyede bir azalış var” diyor.

Koç, doğuşta beklenen hayat müddetini kısaltan bir öbür değerli etmen olarak bebek vefat suratındaki artışa dikkat çekiyor.

Yeni doğan sonrası bebekler neden ölüyor?

Türkiye’nin bebek vefatlarını en fazla azaltan ülkeler ortasında yer aldığını, binde 30’lardan 20’lere düşürülen bebek vefat suratının son devirde binde 10’un altına gerilediğini söz eden Koç, TÜİK’in 2023 bilgilerine nazaran ise bebek ölümlerinin tekrar binde 10’a çıktığını aktarıyor.

“Her bin yeni doğan bebekten kaçının birinci yaş kümelerinde hayatta olduğuna baktığımızda, bu oranda yeniden Covid’le birlikte kısmi bir yükselmenin olduğunu görüyoruz” diyen Koç, yaptıkları tahlillerde bebek mevt suratındaki bu artışın 0-1 ayda gerçekleşen doğumsal şartlar kaynaklı ölümlerden değil 1-11 ay ortası yeni doğan sonrası gerçekleşen ölümlerden kaynaklandığını gördüklerini söylüyor.

İsmet Koç, “Çevresel şartlardan kaynaklanan ölümlerde bir ölçü yükselme var. Neden? Bunu Sağlık Bakanlığı yetkililerinin ortaya koyması gerekiyor” diyor.

Sağlıklı ömür mühleti hesaplanırken ise mevcut hastalıklar dikkate alınıyor. Münasebetiyle son yıllarda Covid-19 ve öbür salgın hastalıklardaki artış sağlıklı hayat mühletini etkiliyor.

Profesör Koç, Covid-19 gibi salgın hastalıkların yanı sıra nüfusun yaşlanmasının da sağlıklı hayat müddetini azalttığına işaret ediyor.

Yaşlı nüfusun hastalık yükü artıyor

Türkiye nüfusunun giderek yaşlandığı göz önüne alındığında, yaşlı nüfusu amaç alan birtakım hastalıkların önemli biçimde arttığını söyleyen Koç, “Çünkü nüfusumuz yaşlanıyor ve yaşlı nüfusun kendine has kimi hastalıkları taşıma riskleri de yüksek. Bu nedenle bu göstergenin düşmesindeki ana faktörün bu iki kıymetli gelişme olduğunu düşünüyoruz. Bunlardan birincisi Covid tesiri, ikincisi de Türkiye nüfusunun yaşlanmasıyla birlikte ortaya çıkan, bilhassa de yaşlıları daha çok etkileyen hastalıkların yükünün Türkiye’de giderek artması” diye konuşuyor.

Uzmanlar, Türkiye’nin nüfusunun yaşlandığına dikkat çekiyorFotoğraf: Tolga Ildun/picture alliance

Koç’a nazaran sağlıklı hayat beklentisi, Türkiye nüfusunun yaşlanma eğilimi devam ettiği sürece bir ölçü daha düşebilir.

Covid-19’un tesiri kaç yıl sürecek?

Batı Avrupa ülkeleri dahil ülkelerde Covid-19’un tesiriyle yaşlanmanın tesiri bir ortaya geldiğinde, bilhassa de doğumda hayat beklentilerinde kısmi azalmalar gördüklerini vurgulayan Koç, vakit içinde bu tesir geçtikçe tekrar bir toparlanma devrinin gerçekleşeceğini anlatıyor.

“Covid’in etkilediği jenerasyonlar çok geniş jenerasyonlar. Bebeklik devrini de gençlik periyodunu de yetişkinlik ve yaşlılık devrini de etkiledi. Biz bu etkiyi farklı jenerasyonlarda görmeye devam edeceğiz” diyen Koç’a nazaran Covid’in tesirinin geçmesi için ise 5-10 yıl gerekiyor.

Koç, “Eğer bu tesir büsbütün geçmişse 5 ila 10 yıl içerisinde bir toparlanma devrinin başlaması gerekiyor. Fakat biliyorsunuz farklı salgınlar ortaya çıkabiliyor. İnsanı etkileyen bu salgınların doğal tesirinin de ne olacağını şu anda öngöremiyoruz. Fakat çoklukla bir salgının tesirinin geçebilmesi için şayet yeni bir atak yoksa bunun 5 ila 10 yıl ortasında sürmesi bekleniyor” diye konuşuyor.

Öte yandan doğuşta beklenen hayat mühleti cinsiyete, bulunulan ile ve eğitim durumuna nazaran farklılık gösteriyor.

TÜİK bilgilerine nazaran Türkiye’de bayanlarda doğuşta beklenen ömür müddeti erkeklerden 5,3 yıl fazla. 2021-2023 periyodunda doğuşta beklenen hayat mühleti erkeklerde 74,7 yıl, bayanlarda ise 80 yıl olarak hesaplandı.

İllerde eşit olmayan şartlar var

Doğuşta beklenen hayat mühletinin en yüksek olduğu vilayet ise 80,8 yıl ile Tunceli. Tunceli’yi, 79,7 yıl ile Şırnak ve Mardin izliyor. Beklenen hayat mühletinin en düşük olduğu vilayet 76,1 yıl ile Kilis olurken bu ili 76,2 yıl ile Gaziantep ve 76,8 yıl ile Adana takip ediyor.

Yaşam mühletinin en yüksek olduğu vilayet 80,8 yıl ile Tunceli olduFotoğraf: DHA

İsmet Koç, “Burada farklı olan nokta aslında yıllardan beri Tunceli’nin bilhassa en yüksek ömür beklentisine sahip olması. Bu doğal Tunceli’nin kendine mahsus çevresel şartlarıyla alakalı olabilir. Tunceli’deki eğitim düzeyinin öteki vilayetlere nazaran daha yüksek olmasıyla açıklanabilir” diyor.

Doğuşta ömür beklentisinin vilayetlere mahsus hayat şartlarıyla alakalı olduğunu anlatan Koç’a nazaran iklim şartları, coğrafya üzere çevresel faktörler, beslenme şartları, sıhhat hizmetlerine ulaşım ya da insanların doğuştan itibaren sahip olduğu hastalıklar, doğuşta hayat beklentisini çok önemli derecede etkileyebiliyor. Bu nedenle bu vilayetlerdeki eşit olmayan şartlara bilhassa dikkat çekmek gerekiyor:

“Bu vilayetlerin kendine has şartlarının kesinlikle araştırılıp ortaya konulması gerekiyor. Neden bu vilayetlerde yüksek, neden bu vilayetlerde düşük halinde çalışmaların yapılması gerekiyor.”

Kadınlar neden erkeklerden çok yaşıyor?

Profesör Koç, kadın-erkek arasındaki doğuşta hayat beklentisi farkının Türkiye’ye mahsus bir durum olmadığını anlatıyor.

Kadınların doğuştan sahip oldukları biyolojik avantajları olduğuna dikkat çeken Koç, bayanların erkeklerden yaklaşık 5 yıl daha fazla hayat beklentisine sahip olmasını şöyle açıklıyor:

“Birincisi, bebeklik periyodunda erkek bebeklerin vefat riski daha yüksek. İkinci faktör, erkeklerin çalıştıkları işler münasebetiyle iş kazası riskleri ve mevt riski daha yüksek. Yeniden yaşlılık periyodunda erkeklerin sahip oldukları hastalıkların yükünün fazla olduğunu, münasebetiyle yaşlılık periyodunda erkeklerin daha süratli bir biçimde vefat riskine maruz olduklarını görüyoruz. Son olarak da trafik kazası, cinayet üzere vefat içeren, yaralanma içeren, olayların daha çok erkeklerin maruz kaldığı riskler olduğunu görüyoruz.”

Eğitim seviyesi ömür mühletini nasıl etkiliyor?

TÜİK datalarına nazaran eğitim seviyesi yükseldikçe beklenen ömür mühleti de uzuyor. Ortaöğretim altı eğitim düzeyi ile yükseköğretim eğitim düzeyine sahip 30 yaşındaki şahısların beklenen ömür müddetleri ortasındaki fark 5 yıl civarında.

Prof. Dr. İsmet Koç, sıhhatin toplumsal belirleyicileri içinde en değerli faktörlerinden birinin eğitim olduğunu söylüyor.

Bu eğitim düzeyi farklı alanlarda tesirli oluyor. Koç’un verdiği bilgiye nazaran örneğin eğitimli bir annenin bebeklerinin mevt riski daha düşük oluyor. Münasebetiyle nesiller ortasında giderek artan eğitim düzeyi doğuşta hayat beklentisini direkt etkiliyor.

Koç, “Çünkü eğitim hem daha yüksek bir geliri hem de sıhhate ait farkındalığın daha yüksek olmasını beraberinde getiriyor. Hatta Türkiye de yalnızca doğuşta değil, çalışma çağına girişte, çalışma çağı yaşında, hatta yaşlılıkta bile eğitim düzeyi yüksek olan insanların geçmişte yaptıkları yatırımların bir sonucu olarak daha yüksek bir ömür beklentisine sahip olduklarını görüyoruz” diyor.

“70 yaşını geçen daha uzun yaşayabilir”

İsmet Koç, bir toplumun geleceğine ait öngörüde bulunurken doğuşta hayat beklentisi kadar yaşlılıkta ömür beklentisi de kıymetli.

Türkiye’de 65 yaş için ömür beklentisinin bayanlarda 19, erkeklerde 16 yıl olduğuna işaret eden Koç, “Bu şu demek, bayanlar 19 yıl, erkekler 16 yıl daha yaşayacaklar. Bu 70 yaşına geldiklerinde bir ölçü daha yükselebilir. Zira 65 yaşından 70 yaşına kadarki sıhhat risklerini atlatan beşerler daha uzun yaşayabilirler” diye konuşuyor.

DW Türkçe’ye manisiz nasıl erişebilirim?